روونبین-Roonbeen

• سوریا بەنیازە دوو کۆمپانیا دابمەزرێنێت بۆ سەرپەرشتیکردنی کەرتی نەوت و کارەبا

• وڵاتەکە بیر لە دامەزراندنی کۆمپانیایەکی تایبەتمەند لە بواری کانگا و فۆسفات دەکاتەوە

• هەفتەی داهاتوو دانوستان لەسەر نۆژەنکردنەوەی، هێڵی گواستنەوەی نەوتی عێراق دەدات بۆ پاڵاوگەکانی سوریا یان هەناردەکردنی لە ڕێگەی دەریای ناوەڕاستەوە.

محەممەد بەشیر، وەزیری وزەی سوریا ئاشکرایکرد، وڵاتەکەی بەنیازە دوو کۆمپانیا دابمەزرێنێت بۆ سەرپەرشتیکردنی چالاکییەکانی نەوت و کارەبا لەو وڵاتە، ئەمەش ڕوونترین وێنەیە تا ئێستا لە پلانەکانی وەزارەت بۆ ئەو کەرتانە خرابێتە ڕوو.

لە چاوپێکەوتنێکدا لەگەڵ کەناڵی ئەلئیخباریەی سوریا، وەزیرەکە ئاماژەی بەوەشکرد، کۆمپانیای یەکەم سەرپەرشتی کارەکانی نەوت و گاز دەکات لە وڵاتەکەدا، لە گەڕان و پشکنینەوە تا گواستنەوە و پاڵاوتن و دابەشکردن. هەروەها چەند کۆمپانیایەکی تر بەرپرس لە کەرتی کارەبا  لەژێر کۆمپانیای هۆڵدینگ دادەمەزرێن، کە  تەندەر بۆ کۆمپانیاکان و کەرتی تایبەت لە سوریا دەکەن.

بەشیر ههیچ کاتێکی بۆ پێکهێنانی ئەو کۆمپانیایانە دیاری نەکرد، بەڵام ئاماژەی بەوەدا، ئەو لیژنانەی بۆ لێکۆڵینەوە لە هەیکەلی ئەو کۆمپانیایانە پێکهێنراون، لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا ئەنجامەکانیان دەخەنە ڕوو، جەختیشی لەوە کردەوە کە “بابەتەکە پێویستی بە کات هەیە” بۆ ئەوەی وردەکارییە پێویستەکان کۆتایی پێبهێنرێت. هەروەها ئاشکرای کرد کە وڵات بیر لە دامەزراندنی کۆمپانیایەکی تایبەتمەند لە بواری کانگا و فۆسفات دەکاتەوە وەک بەشێک لە هەنگاوەکانی داڕشتنەوەی کەرتی وزە.

بە گوتەی بەشیر، ڕۆڵی وەزارەت  دانانی سیاسەت و یاسا و سەرپەرشتی دەبێت، هاوکات کۆمپانیاکان جێبەجێکردنی ڕاستەقینە لە ئەستۆ دەگرن.

چەند ڕێگایەک بۆ باشترکردنی کەرتی وزەی سوریا

سوریا بەدەست کورتهێنانی کارەباوە دەناڵێنێت کە دەگاتە 80%ی پێداویستییە ڕاستەقینەکانی، ئەمەش لەکاتێکدایە زیانێکی زۆر بە وێستگەکانی کارەبا کەوتووە کە بەشێکیان بەناچاری  لە خزمەتگوزاری دەرچوون. ئەمەش ئاڵەنگارییەکی گەورە بۆ ژێرخانی وزەی پێویستی دروستکردووە  لە وڵاتێکدا کە دوای چەندین ساڵ لە وێرانکاری هەوڵی دووبارە بنیاتنانەوەی ئابووریەکەی دەدات.

بەشیر بە وردی پلانەکانی وەزارەتەکەی بۆ گەیشتن بە دابینکردنی کارەبای ٢٤ کاتژمێری خستەڕوو، بە بەراورد بە ئێستا کە تەنها پێنج کاتژمێر لە ڕۆژێکدایە. ئاماژەی بەوەشکرد، ئەو ئیدارە نوێیەی دوای ڕووخانی ڕژێمەکەی بەشار ئەسەد دەسەڵاتی گرتە دەست، دەستیکردووە بە کارکردن بۆ نۆژەنکردنەوەی وێستگەکانی کارەبا.

ئاماژەی بەوەشکرد، ئێستا توانای بەرهەمهێنان بەهۆی نۆژەنکردنەوەی ئەو وێستگانە گەیشتووەتە نزیکەی 5 هەزار مێگاوات، کە هاوتایە لەگەڵ “نزیکەی هەموو پێداویستییەکانی کارەبای سوریا”، بەڵام بەرهەمهێنانی ڕاستەقینە لە 1900 مێگاواتدا دەمێنێتەوە بەهۆی کەمیی سووتەمەنی.

بۆ چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە ، سوریا دەستیکردووە بە کارکردن لەسەر چوار ڕێڕەوی سەرەکی، یەکەمیان زیادکردنی توانای بەرهەمهێنانی ناوخۆییە. لەم چوارچێوەیەدا، ئەلبەشیر ئاماژەی بەوەدا کە بەرهەمهێنانی غاز لە سوریا لە ئێستادا نزیکەی ٦.٥ ملیۆن مەتر سێجایە، کە بۆ بەرهەمهێنانی کارەبا بەکاردەهێنرێت.

بۆری غاز لەگەڵ تورکیا و ئوردن

جگە لە بەرهەمهێنانی ناوخۆ، وڵات پشت بە بۆری وزە دەبەستێت کە سوریا لە لایەک بە عێراق و ئوردن و تورکیا لە لایەکی دیکەوە دەبەستێتەوە.

سەبارەت بە هێڵی بۆری لەگەڵ تورکیا، ئەلبەشیر جەختی لەوە کردەوە کە  “شادەمارە”  بۆ دابینکردنی غاز بۆ سوریا، بەتایبەتی دوای نۆژەنکردنەوەی. ئاماژەی بەوەشکرد، لە ئازەربایجانەوە لەڕێگەی تورکیاوە غاز وەردەگرێت، ئەوەش دوای ڕێککەوتنێک بۆ هاوردەکردنی 3.4 ملیۆن مەتر سێجا غاز لە ڕۆژێکدا.

دووپاتی کردەوە کە پەمپکردنی تاقیکاری چەند ڕۆژێک لەمەوبەر دەستیپێکردووە و لە ماوەی هەفتەیەکدا تەواو دەبێت، بەمەش وڵاتەکە دەتوانێت لە نێوان 700 بۆ 900 مێگاوات کارەبا بەرهەمبهێنێت، ئەمەش بەشێوەیەکی کاریگەر پێدانی کارەبا بۆ نێوان 8 بۆ 10 کاتژمێر لە ڕۆژێکدا زیاد دەکات.

بۆرییەکە توانای نزیکەی ٦ ملیۆن مەتر سێجا غازی هەیە لە ڕۆژێکدا و وڵاتەکە پلانی هەیە “تەواوی توانای هێڵەکە بەکاربهێنێت”. بۆ ئەم مەبەستەش وەزیر ئاشکرای کرد کە سوریا گفتوگۆ دەکات (ئەولایەنەی ئاشکرا نەکرد کە گفتوگۆی لەگەڵدا دەکەن) بۆ کڕینی دوو ملیۆن و ٦٠٠ هەزار مەتر سێجا غاز و پەمپکردنی لە ڕێگەی ئەم بۆرییەوە.

وەزیرەکە هەروەها ئاماژەی بەوەدا کە سوریا کاری نۆژەنکردنەوەی بۆرییەکەی لەگەڵ ئوردن تەواو کردووە و گفتوگۆ دەکات سەبارەت بە کڕین و داخڵکردنی غاز لە بەندەری عەقەبە لە ئوردن و پەمپکردنی لە ڕێگەی ئەم بۆرییەوە. ناوبراو هیچ وردەکارییەکی سەبارەت بە بڕی یان ئەو لایەنانەی باس دەکرێن، نەخستەڕوو، بەڵام بەگوێرەی ئاژانسی ڕۆیتەرز، قەتەر ئامادەکاری دەکات بۆ دابینکردنی غازی سروشتی سوریا لە ڕێگەی ئوردنەوە بۆ زیادکردنی بەرهەمهێنانی کارەبای ئەو وڵاتە.

دەستپێشخەرییەکەی قەتەر بۆ “ماوەیەکی دیاریکراو” دەبێت و ئامانجی زیادکردنی بەرهەمهێنانی کارەبا لە 400 مێگاواتەوە دەستپێدەکات و وردە وردە زیادکردنی. ئامانجی “چارەسەرکردنی کەمیی بەرهەمهێنانی کارەبا لە سوریا و باشترکردنی ئەدای ژێرخانی وڵاتەکەیە”.

ئاژانس رۆیتەرز لە زاری بەرپرسێکی ئەمریکییەوە کە ناوی نەهێنراوە ڕایگەیاندووە، ئەو هەنگاوە ڕەزامەندی واشنتۆنی هەیە.

هێڵی بۆری نەوتی نێوان سوریا و عێراق

سەبارەت بەو بۆرییە نەوتیەی سوریا بە عێراقەوە دەبەستێتەوە، بەشیر دووپاتی کردەوە کە هەفتەی داهاتوو سەفەری بەغدا دەکات بۆ ئەنجامدانی دانوستان لەسەر نۆژەنکردنەوەی، کە ڕێگە بە گواستنەوەی نەوتی عێراق دەدات بۆ پاڵاوگەکانی سوریا یان هەناردەکردنی لە ڕێگەی دەریای ناوەڕاستەوە.

ئەلبەشیر زیاتری لە سەر کەرتی نەوت ووت و ئاماژەی بەوەدا کە نۆژەنکردنەوەی پاڵاوگەکانی حومس و بانیاس وایکردووە وڵاتەکە بتوانێت پێداویستییەکانی بازاڕی ناوخۆیی بۆ بەرهەمە نەوتییەکان دابین بکات. جەختیشی لەوە کردەوە کە سوریا پەنا بۆ هاوردەکردنی نەوتی خاو و پاڵاوتنی لە پاڵاوگەکاندا دەبات بۆ بەرهەمهێنانی بەرهەمە نەوتییەکان.

ئاشکراشیکرد، سوریا بەنیازە پاڵاوگەیەکی نوێی نەوت دروستبکات کە توانای 200 هەزار بەرمیلی نەوتی هەبێت، ئەمەش پێویستییەکانی بازاڕ دابین دەکات و وەک خۆی دەڵێت “ڕەنگە بمانکاتە هەناردەکاری بەرهەمە وەرگیراوەکانی نەوت”.

ئەلبەشیر ئاماژەی بەوە نەکردووە کێ پاڵاوگەکە دروست دەکات، بەڵام ئاماژەی بەوەدا کە کۆمپانیای سۆکار کە سەر بە دەوڵەتی ئازەربایجان ئەزموونی دروستکردنی پاڵاوگەیەکی هاوشێوەی لە تورکیا هەیە و “لەگەڵ ئەوان قسەمان کردووە سەبارەت بە ئەگەری دووبارەکردنەوەی ئەم پڕۆژەیە لە سوریا”.

سود وەرگرتن لە شارەزایی سعودیە

وەزیری وزەی سوریا جەختی لەوە کردەوە کە سعودیە خاوەنی شارەزاییە لە کەرتی نەوت و گازدا، بۆیە “ئێمە بە چەند ئامانجێکەوە چووینە شانشینی سعودیە، دیارترینیان بەدواداچوون بۆ چوارچێوەی هاوکاری بۆ نۆژەنکردنەوەی کەرتەکە”، لە گەڕان و پشکنین وە تا دابەشکردن.

هەروەها باسمان لە “هاوکاری لەگەڵ چەند کۆمپانیایەکی سعودی و ئەگەری سوودوەرگرتن لە شارەزاییەکانیان و گواستنەوەی بۆ سوریا” کرد.

هەروەها سەردانەکە بۆ سعودیە “ئاگاداربوونە لە سیستمی حوکمڕانی و بەڕێوەبردنی وەزارەتی وزە پەسەندی کردووە و ڕۆڵی وەزارەت و کۆمپانیاکانی ئەو کەرتە”ی لەخۆگرتبوو. ئاماژەی بەوەشکرد، “تیمی تەکنیکی لەنێوان هەردوولا پێکهێنراوە بۆ گواستنەوەی ئەو شارەزاییە” بۆ سوریا.

بەکارهێنانی وزەی نوێبووەوە

پرۆسەی باشترکردنی بەرهەمهێنانی کارەبا تەنها لە هاوردەکردنی نەوت و گازدا سنوردار نابێت؛ هەروەها وڵاتەکە پلانی هەیە وزەی نوێبووەوە بەکاربهێنێت.

وەزیرەکە ئاماژەی بەوەدا کە چەندین لێکۆڵینەوە هەن کە ئاماژە بە چالاکیی بەهێزی با لە سوریا دەکەن، ئەمەش دەرفەت بۆ دامەزراندنی کێڵگەی وزە دەکاتەوە.

ئاشکراشی کرد کە کۆمپانیایەک پێشنیاری بۆ پڕۆژەیەک پێشکەش کردووە کە توانای نزیکەی ٣٠٠ مێگاواتی هەبێت، و لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا یاداشتێکی لێکتێگەیشتن واژۆ دەکرێت. ناوبراو ناسنامەی کۆمپانیاکە و وردەکارییەکانی پڕۆژەکەی دیاری نەکردووە.

هەروەها سوریا بەرەو ئیستغلالکردنی وزەی خۆر هەنگاو دەنێت. لە سەردانەکەیدا بۆ سعودیە، وەزیرەکە پێشنیاری دروستکردنی وێستگەی کارەبای خۆری لەگەڵ کۆمپانیای ACWA Power کرد، خواستی وڵاتەکەی بۆ “دروستکردنی هاوبەشییەک بۆ ئەم پڕۆژانە لە سوریا” دەربڕی.

وەزیری وزە هەروەها ئاماژەی بەوەدا کە پڕۆژەکانی وزەی خۆر تەنها لە پڕۆژەی گەورەدا سنوردار نابن، بەو پێیەی وەزارەت دەرگای بەڕووی جێبەجێکردنی ئەو پڕۆژانەدا کردووەتەوە کە توانای بەرهەمهێنانی کەمیان هەیە بۆ وەبەرهێنەرانی ناوخۆیی و بیانی.