• – ڤەنزوێلا خاوەنی یەدەگی نەوتە کە بە ٣٠٣ ملیار بەرمیل دەخەمڵێندرێت، بەمەش پێش یەدەگی ئەمریکا دەکەوێت کە ٣٨ ملیار بەرمیلە.
• ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا هێرشێکی سەربازی کردە سەر ڤەنزوێلا و سەرۆکەکەی، نیکۆلاس مادورۆ و هاوسەرەکەی دەستگیرکرد و بۆ دەرەوەی وڵات گواستنیانەوە.
• ڤەنزوێلا خاوەنی گەورەترین یەدەگی نەوتە لە جیهاندا، و ڕووبەڕووی قەیرانێکی ئابووری و مرۆیی توند بووەتەوە بەهۆی داڕمانی نرخەکانی نەوت و سزای نێودەوڵەتییەکان.
• مێژووە سیاسییەکەی گۆڕانکاری زۆری بەخۆوە بینیوە لە نێوان ئیستیعمار، دیکتاتۆری و دیموکراسیدا، لەگەڵ کاریگەرییەکی گەورەی سەرۆک هۆگۆ چاڤێز

ڤەنزوێلا کەوتە ناو چارەنووسێکی نادیارەوە دوای ئەو هێرشە سەربازییەی کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کردیە سەر وڵاتەکە.
ئەم وڵاتەی ئەمریکای باشوور خاوەنی یەدەگی نەوتە کە گەورەترە لە ئەمریکا، و ڕووداوەکانی ئەم دواییە بەشێکی شاراوەی “جەنگی نەوت”ی جیهانییان ئاشکرا کرد.

ڕۆژی شەممە٣ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ئەمریکا هێرشێکی ڕاستەوخۆی کردە سەر خاکی ڤەنزوێلا، کە تێیدا دەنگی تەقینەوەی گەورە بیسترا. ترەمپ ڕایگەیاند کە هێرشەکە سەرکەوتوو بووە و مادورۆ و هاوسەرەکەی دەستگیرکراون.

جوگرافیا: ڕووبەرێکی سێگۆشەیی گەورەتر لە فەرەنسا و ئەڵمانیا

 ڤەنزوێلا دەکەوێتە ئەوپەڕی باکووری کیشوەری ئەمریکای باشوور. لە باکوورەوە دەریای کاریبی و زەریای ئەتڵەسی، لە ڕۆژهەڵاتەوە گویانا، لە باشوورەوە بەڕازیل، و لە ڕۆژئاواوە کۆڵۆمبیا هاوسنوورن لەگەڵی. پایتەختەکەی کاراکاسە کە ناوەندی سەرەکی بازرگانی و پیشەسازییە.

مێژوو: یەکەم نیشتەجێگەی ئیسپانی لە ئەمریکای باشوور

یەکەم نیشتەجێگەی هەمیشەیی ئیسپانییەکان لە ئەمریکای باشوور لە ساڵی ١٥٢٢ لە ڤەنزوێلا دروستکرا. لە ساڵی ١٨٢١دا، وڵاتەکە توانی سەربەخۆیی لە ئیسپانیا بەدەستبهێنێت بە سەرکردایەتی سیمۆن بۆلیڤار.ڤەنزوێلا تا ساڵی ١٨٣٠ بەشێک بوو لە کۆماری “گران کۆڵۆمبیا” (کە کۆڵۆمبیا، پەنەما و ئیکوادۆری ئێستای لەخۆدەگرت)، پاشان جیابووەوە و بوو بە دەوڵەتێکی سەربەخۆ. لە ساڵی ١٩٥٨ەوە، ڤەنزوێلا خاوەنی نەریتێکی بەردەوامی حوکمڕانی مەدەنی دیموکراسی بووە، کە وایکردبوو وەک یەکێک لە جێگیرترین دیموکراسییەکانی ئەمریکای لاتین بناسرێت تا هەڵبژاردنەکانی ساڵی ١٩٩٨.

کۆتاییهاتنی ئارامی سیاسی و سەردەمی هۆگۆ چاڤێز

ئارامی سیاسی لە ڤەنزوێلا لە ساڵی ١٩٨٩ کۆتایی هات، کاتێک وڵاتەکە ئاڵۆزی و پشێوی بەخۆوە بینی و تێیدا زیاتر لە ٢٠٠ کەس لە کاراکاسی پایتەخت گیانیان لەدەستدا. ئەم ڕووداوانە کە بە “کاراکازۆ” ناسراون، وەک کاردانەوەیەک بوون بەرامبەر بە بەرنامەیەکی سکهەڵ گوشینی ئابووری کە لەلایەن سەرۆک کارلۆس ئەندرێس پێرێزەوە ڕاگەیەندرا بوو.لە ساڵی ١٩٩٢دا، هۆگۆ چاڤێز سەرکردایەتی هەوڵێکی کودەتای سەرنەکەوتووی کرد. دواتر لە ساڵی ١٩٩٨دا، چاڤێز بەڵێنی چاکسازی گشتگیر و گۆڕینی دەستووری دا و لە هەڵبژاردنەکاندا سەرکەوتنی بەدەستهێنا. لە ١٥ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٩دا، گەلی ڤەنزوێلا لە ڕێگەی ڕیفراندۆمێکی نیشتیمانییەوە دەستوورە نوێیەکەیان پەسەند کرد.

ئابووری و داهاتی نەوت

ئابووری ڤەنزوێلا بە پلەی یەکەم پشت بە بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی نەوت دەبەستێت. لە کۆتایی چلەکانی سەدەی بیستەمەوە تا ساڵی ١٩٧٠، ئەم وڵاتە گەورەترین هەناردەکاری نەوت بووە لە جیهاندا. دروشمی “چاندنی نەوت” (Sembrando el petróleo) لە چلەکانەوە بووە بە دروشمێکی نیشتیمانی، بەو مانایەی کە داهاتی نەوت بۆ گەشەپێدانی کەرتەکانی تری ئابووری بەکاربهێنرێت.
لە ناوەڕاستی حەفتاکاندا، حکومەت پیشەسازییەکانی ئاسن، نەوت و غازی نیشتیمانی کرد. بەڵام پڕۆژەی “چاندنی نەوت” بەهۆی گۆڕانکارییەکانی نرخی نەوت لە جیهاندا و کێشە ناوخۆییەکانی وەک هەڵاوسان، خراپی بەڕێوەبردن و گەندەڵی، تووشی پاشەکشەیەکی گەورە بووەوە.

قەرزە دەرەکییە زەبەلاحەکان

ئابووری ڤەنزوێلا کەوتە ژێر فشاری قەرزە دەرەکییە زەبەلاحەکان، بەرزبوونەوەی ڕێژەی بێکاری، گەشەی خێرای دانیشتووان و کۆچی نایاسایی. سەرەڕای ئەوەش، لە سەرەتای سەدەی بیست و یەکەمدا ئابووری بوژانەوەیەکی ڕێژەیی بەخۆوە بینی، بە جۆرێک کە وڵاتەکە تا ساڵی ٢٠٠٧ توانی قەرزە دەرەکییەکانی بداتەوە.سەرۆک هۆگۆ چاڤێز، کە بۆ یەکەمجار لە ساڵی ١٩٩٨ هەڵبژێردرا، ئەجێندایەکی ئابووری و سیاسی سۆشیالیستی گرتەبەر کە پڕۆگرامی نیشتیمانیکردنی فراوانی لەخۆدەگرت. چاڤێز سامانی نەوتی وڵاتەکەی بەکارهێنا بۆ پێدانی قەرزی زۆر بە وڵاتانی دراوسێ بە مەبەستی کەمکردنەوەی هەژموونی ئابووری ئەمریکا لە ڤەنزوێلا و ئەمریکای لاتین.

لە سەردەمی چاڤێزدا، خراپی بەڕێوەبردن بووە هۆی پاشەکشەیەکی گەورە لە بەرهەمهێنان و داهاتی نەوتدا. حکومەت نەیتوانی وەبەرهێنانی پێویست لە چاککردنەوە و پەرەپێدانی پیشەسازی نەوتدا بکات، لە کاتێکدا بەردەوام بوو لە فراوانکردنی پڕۆگرامە کۆمەڵایەتییەکان و وەرگرتنی قەرزی زۆر.
کاتێک لە ساڵی ٢٠١٤دا نرخەکانی نەوت لە جیهاندا داڕمان، ئابووری ڤەنزوێلا تووشی داڕمانێکی توند بوو؛ بە جۆرێک کە بەرهەمی ناوخۆیی بە ڕێژەی ٧٥٪ لە نێوان ساڵانی ٢٠١٤ بۆ ٢٠١٩ کەمی کرد. ئەم قەیرانە بەهۆی سزای ئابوورییەکانی ئەمریکا و وڵاتانی ڕۆژئاواوە قووڵتر بووەوە، کە بووە هۆی کەمیی توندی خۆراک و دەرمان و دروستبوونی قەیرانێکی مرۆیی. ڤەنزوێلا خاوەنی یەدەگی نەوتە کە بە ٣٠٣.٨ ملیار بەرمیل دەخەمڵێندرێت، کە زۆر زیاترە لە یەدەگی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا کە ٣٨.٢ ملیار بەرمیلە.

چەکی ڕووسی

دوای ئەوەی چاڤێز لە ساڵی ١٩٩٩ بوو بە سەرۆک، سەرچاوە نەوتییە زەبەلاحەکانی وڵاتەکەی بەرەو سوپا ئاڕاستە کرد. بەهۆی گەمارۆکانی ئەمریکاوە، ڤەنزوێلا پەنای بۆ کڕینی کەرەستەی سەربازی ڕووسی برد.لە ئەنجامدا، سیستەمە چەکەکانی وەک فڕۆکەی جەنگی (Su-30)، تانکی (T-57)، موشەکەکانی (S-400)، پێچۆرا، و بوک-ی دژە فڕۆکە، لەگەڵ کڵاشینکۆف، بوون بە بەشێکی سەرەکی لە پێکهاتەی هێزە چەکدارەکانی ڤەنزوێلا. لە ئێستادا ژمارەی هێزە چەکدارەکانی ڤەنزوێلا نزیکەی ١٢٣ هەزار کەسە لە خزمەتی چالاکدا. سوپا ٦٣ هەزار، هێزی دەریایی ٢٥ هەزار و ٥٠٠، هێزی ئاسمانی ١١ هەزار و ٥٠٠، و پاسەوانی نیشتیمانی ٢٣ هەزار کەس لەخۆدەگرێت. جگە لەمانە، نزیکەی ٨ هەزار سەربازی یەدەگ هەن. هەروەها ڤەنزوێلا دەتوانێت سوود لە “میلیشیای بۆلیڤاری” وەربگرێت، کە هێزێکی یەدەگی پێکهاتوو لە مەدەنییەکانە و چاڤێز دایمەزراندووە. ڤەنزوێلا خاوەنی نزیکەی ٢٢٩ فڕۆکەی جەنگی، ٨ هەزار تانک، ٨٠٢ ئۆتۆمبێلی زرێپۆش و ٣٤ کەشتی جەنگییە.