دەستپێکردنی “پڕۆژەی ئازادی”؛ هێزی دەریایی ئەمریکا لەژێر هەڕەشەکانی ئێراندا یەکەمین کەشتییە نەوتهەڵگرەکان بەناو گەرووی هورمزدا تێدەپەڕێنێت

ئەمریکا ڕۆژی دووشەممە دەستی کرد بە ڕێنماییکردنی ئەو کەشتییە بازرگانییانەی کە گیریان خواردبوو لە گەرووی هورمزدا، ئەوەش لە ڕێگەی بڵاوەپێکردنی ١٥,٠٠٠ سەرباز، کەشتی تێکشکێنەری مووشەک و زیاتر لە ١٠٠ فڕۆکە. سوپای پاسدارانی ئێران هۆشداری داوە کە هێرش دەکاتە سەر هەر هێزێکی بیانی کە بچێتە ناو ڕێڕەوە ئاوییەکەوە.

•گەورەترین ئۆپەراسیۆنی کاروانی دەریایی لە دوای ساڵانی هەشتاکانەوە دەستی پێکرد

ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕۆژی دووشەممە ئۆپەراسیۆنی “پڕۆژەی ئازادی” (Project Freedom) دەستپێکرد، کە تێیدا کەشتییە تێکشکێنەرەکانی مووشەک هاوشانی ئەو کەشتییە نەوتهەڵگرە بازرگانییانە دەڕۆن کە گیریان خواردبوو، ئەمەش بۆ یەکەمجارە لەو کاتەوەی ئێران لە کۆتایی مانگی شوباتدا بە کردەیی ڕێڕەوە ئاوییەکەی داخستووە. پنتاگۆن ئەم کارەی وەک هەنگاوێکی مرۆیی وەسف کرد، بەڵام ئێران بە پێشێلکردنی ئاگربەست ناوی برد و هەڕەشەی تەقەکردنی کرد.
سەرۆک ترەمپ ڕۆژی شەممە ئۆپەراسیۆنەکەی ڕاگەیاند و وتی هێزی دەریایی لە بەیانی ڕۆژی دووشەممەوە دەست دەکات بە “ڕێنماییکردنی” کەشتییە بێلایەنەکان بۆ شوێنی سەلامەت.هەروەها ئاماژەی بەوە کرد کە نزیکەی ٨٠٠ کەشتی بازرگانی لە کەنداودا گیریان خواردووە و وەک “قوربانی دەستی کێشەکان” وەسفی کردن کە خۆراک، ئاوی خواردنەوە و سووتمەنییان بەرەو تەواوبوون دەچێت. مەزەندە دەکرێت ٢٠,٠٠٠ دەریاوان لەسەر ئەو کەشتیانە مابنەوە، کە هەندێکیان زیاتر لە دوو مانگە لەوێدا گیریان خواردووە.
فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا (CENTCOM) رایگەیاند کە پاڵپشتییەکانی ئەم ئۆپەراسیۆنە پێکهاتووە لە کەشتییە تێکشکێنەرەکانی سەر بە گرووپی هێرشبەری کەشتی فڕۆکەهەڵگری (USS Abraham Lincoln)، زیاتر لە ١٠٠ فڕۆکەی دەریایی و وشکانی، فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی فرەبووار، و ١٥,٠٠٠ کارمەندی سەربازی.
یەکەمین کاروان بە کەناراوەکانی عوماندا تێدەپەڕێت
سەنتەری هاوبەشی زانیارییە دەریاییەکان “ناوچەیەکی ئەمنیی زیادکراوی” لە باشووری ڕێڕەوە ئاوییە ئاساییەکان دەستنیشان کرد و بەهۆی قەرەباڵغی زۆری هاتوچۆ داوای لە دەریاوانەکان کرد هەماهەنگی لەگەڵ دەسەڵاتدارانی عومان بکەن بە. ئەم ڕێڕەوە کەشتییەکان تا ئەو شوێنەی گەرووە تەسکەکە ڕێگەی پێ بدات، لە ئاوەکانی ئێران دوور دەخاتەوە.
ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەدەن کە یەکەم گرووپ کە پێکهاتوو بوو لە پێنج کەشتی سوپەرتانکەر، شەو بەبێ هیچ ڕووداوێک تێپەڕین و لە کەناراوەکانی عومان نزیک بوونەتەوە و لەژێر پارێزگاریی توندی کەشتی تێکشکێنەرەکانی ئەم پۆلە  دابووە (Arleigh Burke) ،ئەم کاروانە سەرەتاییە ئەو نەوتە خاوە دەگوازنەوە کە لە سعودیە، ئیمارات و کوێت بارکراون.
پنتاگۆن لە بەکارهێنانی دەستەواژەکاندا وریابوو؛ بەرپرسان وتیان کەشتییە جەنگییەکان “لە نزیک” کەشتییە بازرگانییەکان دەبن نەک وەک “پاسەوانی فەرمی”، ئەمەش جیاوازییەکی گرنگی هەیە لە یاسا دەریاییە نێودەوڵەتییەکاندا، هەرچەندە ڕەنگە ئەم جیاوازییە لای هێزی دەریایی سوپای پاسداران کە لە بەری بەرانبەرەوە چاودێری دەکەن، گرنگییەکی ئەوتۆی نەبێت.
ئێران دەڵێت هێرش دەکات

وەڵامی تاران خێرا و ڕوون بوو. لیوا عەلی عەبدوڵڵاهی لە فەرماندەیی ناوەندیی هێزە چەکدارەکانی ئێران هۆشداری دا کە “هەر هێزێکی چەکداری بیانی، بەتایبەتی سوپای دەستدرێژکاری ئەمریکا، ئەگەر بیەوێت لە گەرووی هورمز نزیک بێتەوە یان بچێتە ناوی، دەکرێتە ئامانج و هێرشی دەکرێتە سەر.”
ئیبراهیم عەزیزی، سەرۆکی کۆمیسیۆنی ئاسایشی نیشتمانی لە پەرلەمانی ئێران، هەر دەستوەردانێکی ئەمریکای لە گەرووەکەدا بە پێشێلکردنی ئاگربەستەکەی ٨ی نیسان ناوبرد و وتی: “گەرووی هورمز و کەنداوی فارس بە پۆستە وەهمییەکانی ترەمپ بەڕێوە ناچێت.”
ئەم لێدوانە دژبەیەکانە ئەگەری ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆی لە نێوان هێزە دەریاییەکانی ئێران و ئەمریکا هێنایە پێشەوە؛ ئەو سیناریۆیەی کە هەردوولا لە دوای دەستپێکردنی ئاگربەستەکەی چوار هەفتە لەمەوبەرەوە توانیبوویان لێی دوور بکەونەوە.

مینەکان گەرووەکە دەکەنە مەیدانی جەنگ

تەنانەت بەبێ هێرشی راستەوخۆی ئێرانیش، تێپەڕبوون بە ناو گەرووەکەدا بە ڕادەیەکی زۆر مەترسیدارە. سەنتەری دەریایی هۆشداری داوە کە ڕێڕەوە ئاوییە نەریتییەکان “مەترسییەکی زۆریان” لەسەرە بەهۆی ئەو مینە دەریاییانەی کە هێشتا پاک نەکراونەتەوە.

بەپێی سەرچاوە سەربازییەکانی ئەمەریکا، ئێران لە مانگی ئازاردا مینی لە ناو گەرووەکەدا چاندووە، دواتر شوێنی هەندێکیانی لێ ون بووە. پنتاگۆن دەڵێت ١٦ کەشتی مینڕێژی ئێرانی تێکشکاندووە، بەڵام لە ئێستادا تەنها یەک کەشتی جەنگیی ئەمریکا لە ناوچەکەدا ئەرکی دژە-مینی لەسەرە. پاککردنەوەی تەواوەتی گەرووەکە ڕەنگە شەش مانگ یان زیاتری پێ بچێت.

کۆگای مینەکانی ئێران نزیکەی دە هێندەی ئەو بڕەیە کە لە کاتی “جەنگی تانکەرەکان” لە ساڵانی هەشتاکاندا هەیبوو. لەگەڵ هەبوونی مووشەکی کرۆز و بالیستیکی پێشکەوتووی دژە-کەشتی و فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی بۆمبڕێژکراو، ئاستی مەترسییەکە زۆر لەوە گەورەترە کە هێزی دەریایی ئەمریکا لە ئۆپەراسیۆنەکانی پێشووی کەنداودا ڕووبەڕووی بووەتەوە.
بەربەستی بیمە

ناردنی کەشتییە جەنگییەکان بۆ ناو گەرووەکە بەشێکی کێشەکە چارەسەر دەکات، بەڵام گەڕاندنەوەی کۆمپانیاکانی بیمە بۆ بازاڕەکە کێشەیەکی ترە کە هێزی دەریایی ناتوانێت بە کەشتیی تێکشکێنەر چارەسەری بکات.
تێچووی بیمەی مەترسییەکانی جەنگ بۆ تێپەڕبوون لە هورمز لە ٠.١٢٥٪ـەوە بۆ نێوان ٠.٢٪ و ٠.٤٪ی نرخی کەشتییەکە بەرزبووەتەوە. بۆ کەشتییەکی زۆر گەورەی نەوتهەڵگر، ئەمە بەواتای پێدانی چارەکە ملیۆن دۆلار یان زیاتر دێت تەنها بۆ یەکجار تێپەڕبوون. زۆرێک لە کۆمپانیاکانی بیمە بە تەواوی پێدانی بیمەیان بۆ گەرووی هورمز ڕاگرتووە.
ئیدارەی ترەمپ وەڵامی دایەوە بە ڕاسپاردنی دامەزراوەی دارایی گەشەپێدانی نێودەوڵەتی ئەمریکا بۆ هاوبەشیکردن لەگەڵ بیمە تایبەتەکان بۆ دابینکردنی ٤٠ ملیار دۆلار وەک پشتگیری بیمە. بەڵام کۆمپانیا بازرگانییەکانی کەشتیوانی پێویستیان بە شتێکە زیاتر لە پشتگیری دارایی؛ ئەوان پێویستیان بە متمانەیە کە ڕێڕەوەکە بە کراوەیی دەمێنێتەوە، هەڕەشەکانی ڕۆژی دووشەممەی ئێرانیش ئەو متمانەیەیان نەبەخشی.
یادگارییەکانی ١٩٨٧ — بەڵام سەختتر

دواهەمین جار کە هێزی دەریایی ئەمریکا کاروانی کەشتییەکانی لە کەنداودا پاراست، لە کاتی ئۆپەراسیۆنی (Earnest Will) بوو لە ساڵانی ١٩٨٧-١٩٨٨ بۆ پاراستنی کەشتییە نەوتهەڵگرەکانی کوێت لە کاتی جەنگی ئێران و عێراق. یەکەم کاروان لە ٢٢ی تەمموزی ١٩٨٧ تەنها لە دوو کەشتی بازرگانی و پێنج کەشتی پاسەوانی هێزی دەریایی پێکهاتبوو، کەچی هەر لە یەکەم گەشتدا کەشتییەکی نەوتهەڵگر بەر مین کەوت.

“پڕۆژەی ئازادی” لەسەر ئاستێکی زۆر گەورەتر و لە دژی مەترسیی زۆر زیاتر کار دەکات. پەیمانگای واشنتۆن بۆ سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی نزیک هەڵسەنگاندنی کردووە کە ئۆپەراسیۆنەکان “دەکرێت تێچوویەکی زۆر و کاتێکی زۆری بوێت، و گەرەنتیش نین بۆ پاراستنی گەشتیاریی دەریایی.” توانای هێرشبەریی ماوەی ئێران — تەنانەت دوای تێکشکاندنی زیاتر لە ١٣٠ کەشتی جەنگیی ئێرانیش — ڕەنگە بەس بێت بۆ ساردبونەوەی خاوەن کەشتییەکان و کۆمپانیاکانی بیمە لە بەکارهێنانی گەرووەکە، بێگوێدانە ئەوەی چەند کەشتی تێکشکێنەری ئەمریکی لەوێدا ئامادەن.
نرخی نەوت دابەزی و دواتر بەرزبووەوە

نرخی نەوتی خاو لە سەرەتادا دوای ڕاگەیاندنەکەی ڕۆژی شەممەی ترەمپ دابەزی، چونکە بازرگانان وایان دەبینی کە ئەم هەنگاوە دەبێتە هۆی گەڕانەوەی دابینکردنی نەوت. نرخی برێنت ٦٤ سەنت دابەزی بۆ ١٠٧.٢١ دۆلار و نەوتی تەکساس (WTI) ٨ دابەزی بۆ ١٠١.١٠ دۆلا
بەڵام ئەم دابەزینە کورتخایەن بوو. تا ڕۆژی دووشەممە، نرخی برێنت بەروبویەوە بۆ ١١٤.٨٢ دۆلار  و نەوتی تەکساس گەیشتە ١٠٥.٤٧ دۆلار. پێدەچێت هەڕەشەکانی ئێران بازاڕی وەبیر هێنابێتەوە کە ڕێنماییکردنی کەشتییەکان بە کەناراوێکی دوژمنکارانەدا کە پڕە لە مووشەک و مینی نەناسراو، هەمان شت نییە لەگەڵ کردنەوەی ڕێڕەوێکی بازرگانیی ئاسایی.

پێش “پڕۆژەی ئازادی”، تەنها  تێپەڕبوونی ١٢ کەشتی لە گەرووەکەدا لە ٢ی ئایاردا تۆمارکراوە. ئەوەی کە ئایا ئەم ژمارەیە لەم هەفتەیەدا بە شێوەیەکی بەرچاو زیاد دەکات، بەندە بە شتێکەوە کە پنتاگۆن ناتوانێت کۆنترۆڵی بکات: ئایا خاوەن کەشتییەکان و کۆمپانیاکانی بیمە بڕوا دەکەن کە ڕێڕەوەکە هێندە سەلامەتە کە سەرکێشی بە بارێکی ملیار دۆلارییەوە بکەن یان نا.