روونبین

پێشەکی
زۆرینەی هەرە زۆری هاتوچۆی ئینتەرنێتی جیهان، کە ڕێژەیەکی سەرسوڕهێنەرە لە نێوان ٩٧٪ بۆ ٩٩٪، پشت بە مانگە دەستکردەکان نابەستێت، بەڵکو پشت بە تۆڕێکی ئاڵۆزی کێبڵە ڕیشاڵییەکانی (فایبەر ئۆپتیک)ی ژێر دەریا دەبەستێت. ئەم خوێنبەرە سەرەکییانەی پەیوەندییە جیهانییەکان نزیکەی ٧٥٠,٠٠٠ میل بە درێژایی بنی زەریاکاندا راکێشراون، کە دامەزراندنی هەر میلێک لە نێوان ٤٠٠,٠٠٠ بۆ ١.١ ملیۆن دۆلاری تێدەچێت. ئەم ژێرخانە گرنگە، کە تا ڕادەیەکی زۆر لەبەرچاو ونە و زۆرجار گرنگی پێ نادرێت، لەم دواییانەدا بووەتە چەقی گرژییە جیۆپۆلیتیکییەکان، بەتایبەتی سەبارەت بە گەرووی هورمز.

کاریگەریی ستراتیژیی ئێران

کێبڵەکانی ژێر دەریا و پەرەسێندنەکانی ئەم دواییانە ئاماژە بەوە دەکەن کە ئێران دەرکی بە بەها ستراتیژییە گەورەکەی ئەم کێبڵانەی ژێر دەریا کردووە. بەشێکی بەرچاو لە هاتوچۆی ئینتەرنێتی جیهانی، لەوانەش ٦٠٪ی ئینتەرنێتی هیندستان، بە هێڵەکانی مۆمبایدا تێپەڕدەبێت، کە دوو بەستەری سەرەکییان بە گەرووی هورمزدا تێدەپەڕن. ئەم ڕێڕەوە ئاوییە تەسکە، کە پێشتریش خاڵێکی خنکێنەر بوو بۆ گواستنەوەی نەوت، ئێستا شێوازێکی نوێ و بەهێز لە کاریگەریی و فشار دەداتە دەست ئێران.

پێدەچێت ئێران سێ داواکاری سەرەکی خستبێتە ڕوو:

1. کۆنترۆڵکردنی کێبڵەکان: ئێران هەوڵدەدات کۆنترۆڵی ئەو کێبڵە فایبەر ئۆپتیکانە بکات کە بە گەرووی هورمزدا تێپەڕدەبن.
2. مافی تایبەت بۆ چاککردنەوە: لە ئەگەری پچڕانی هەر کێبڵێکدا، ئێران داوای مافی تایبەت دەکات بۆ چاککردنەوەیان، بەمەش بە شێوەیەکی کاریگەر بازرگانی چاککردنەوە و چاودێری لە ناوچەکەدا قۆرخ دەکات.

3. زانیاری کۆمپانیاکان: ئێران بەدواداچوون دەکات بۆ ئەوەی بزانێت کام کۆمپانیا نێودەوڵەتییانە، وەک مایکرۆسۆفت، ئەپڵ و مێتا، کێبڵی تایبەت بە خۆیان لە گەرووی هورمزدا ڕاکێشاوە.
ئەم هەنگاوە دڵەڕاوکێی لە نێو کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا دروستکردووە، بەتایبەتی لە هیندستان کە بە توندی پشت بەم هێڵانە دەبەستێت. هەڕەشەی تێکدانی ئەم کێبڵانە شتێکی نوێ نییە؛ لە مێژوودا، وڵاتانی وەک چین و ڕووسیا یەکەی تایبەتیان ڕاهێناوە بۆ دەستوەردان لە کێبڵەکانی ژێر دەریا، زۆرجار لە ڕێگەی فڕێدانی لەنگەر لەو شوێنانەی کە کێبڵەکانی لێیە، ئەمەش دەبێتە هۆی پچڕانی پەیوەندییەکان و پچڕانی درێژخایەنی ئینتەرنێت کە لە چەند هەفتەیەکەوە بۆ چەند مانگێک دەخایەنێت.

باجە ئابووری و جیۆپۆلیتیکییەکان

کاریگەرییە ئابوورییەکانی ئەم جۆرە تێکدانانە زۆر گەورە و حەپەسێنەرن.  ڕۆژانە بڕی ١٠ تریلیۆن دۆلار بەم کێبڵانەدا تێپەڕدەبێت. ئەگەر ئێران هەڕەشەکانی جێبەجێ بکات، ئابووری جیهان ڕووبەڕووی لێکەوتەی سەخت دەبێتەوە. ئەم بابەتە هاوشێوەی ڕووداوەکەی بۆری غازی (نۆرد ستریم)ە، کە تێیدا بۆرییەکی غازی سروشتی لە ڕووسیاوە بۆ ئەڵمانیا زیانی پێگەیشت، ئەمەش بووە هۆی گۆڕانکاری گەورە لە دابینکردنی وزەی ئەوروپادا و ئەمریکای کردە دابینکەرێکی سەرەکی غازی سروشتی شلکراوە (LNG).
لێرەدا پرسیارێک دێتە پێشەوە: کێ لەم جۆرە تێکدانانە سوودمەند دەبێت؟ لە دۆسیەی نۆرد ستریمدا، ئەمریکا سوودمەندی سەرەکی بوو بەبێ گوێدانە ئەوەی کێ بەرپرس بوو لە تەقاندنەوەی بۆرییەکە، زیادبوونێکی بەرچاو لە هەناردەکردنی غازی سروشتی ئەمەریکا بۆ ئەوروپا بەخۆیەوە بینی.
​لە ساڵی ٢٠٢١دا، ڕێژەی غازی سروشتی کە لە ئەمریکاوە دەهات بۆ ئەوروپا تەنها ٦% بوو.
​لە ساڵی ٢٠٢٤دا (دوای تێکدانی نۆرد ستریم لە ٢٠٢٢)، ئەو ڕێژەیە بەرزبووەوە بۆ ٢٨%.
لەساڵی ٢٠٢٥ دا رێژەی. بۆ نزیکەی ٦٠٪ بەرزبویەوە.
​پێشبینی دەکرێت تا کۆتایی ساڵی ٢٠٢٨، هەناردەی غازی شلی ئەمریکا بۆ یەکێتی ئەوروپا بگاتە ٨٠%.
بە هەمان شێوە، هەر دەستوەردانێک لە کێبڵەکانی ئینتەرنێتی ژێر دەریا دەتوانێت هاوسەنگی هێزی جیهانی و ڕەوتی ئابووری سەرلەنوێ دابڕێژێتەوە.

ڕۆڵی ڕووسیا و مەتەڵی دانوستاندن
پسپۆڕان پێیان وایە ئەم زانیارییە هەواڵگرییە وردانە لەلایەن ڕووسیاوە دراون بە ئێران، وەک کاردانەوەیەک دژ بە ڕۆژاوا بەهۆی جەنگی ئۆکرانیاوە. ڕووسیا تەکنەلۆژیای پێشکەوتووی بەدواداچوون و دیاریکردنی ئامانجی داوە بە درۆنەکانی ئێران (وەک درۆنی شاهید)، و پێدەچێت نەخشەی وردی کێبڵە ژێر دەریاییەکانیشی پێدابن. بە لەبەرچاوگرتنی پەیوەندییە گرژەکانی ڕووسیا لەگەڵ ئەمریکا و پشتگیریکردنی لە ئێران، گونجاوە کە ئەم هاوبەشیکردنی زانیارییە تاکتیکێک بێت بۆ دروستکردنی ناسەقامگیری جیهانی و فشارخستنە سەر هێزە ڕۆژئاواییەکان.
ئەم دۆخە تەحەدایەکی ئاڵۆزی دانوستاندن بۆ ئەمریکا دروست دەکات. داواکارییەکانی ئێران لە کۆنترۆڵکردنی کێبڵەکان تێدەپەڕێت و لادانی سزاکان و مافی پەرەپێدانی چەکی ئەتۆمیش دەگرێتەوە. لێرەدا پرسیارێک دێتەپێشەوە، ئایا تەسلیمبوون بە داواکارییەکانی ئێران، وەک ڕێگەپێدان پێیان بۆ کۆکردنەوەی ڕسومات (باج) لە بەرامبەر بەکارهێنانی کێبڵەکان و تێپەڕبوونی کەشتییەکان، سەرکەوتنێکی ستراتیژی دەبێت بۆ ئێران، کە ئەگەری هەیە کاریگەری و فشارێکی زۆریان پێببەخشێت. لێرەدا چەمکی “کەناڵی پەنەمای ڕۆژهەڵات” وەک نموونەیەک بۆ وەسفکردنی ئەو کۆنترۆڵە ئابووری و ستراتیژییە یە کە ئەگەری هەیە ئێران بەدەستی بهێنێت.

ئاڵانگاری پاراستنی ژێرخانی ژێر دەریاکان

پاراستنی ٧٥٠,٠٠٠ میل لە کێبڵی ژێر دەریا ئاڵانگارییەکی یەکجار گەورەیە، بەتایبەتی کاتێک دەزانین کە هێشتا زانیاری تەواو دەربارەی  ٩٤٪ی زەریاکان نییە. ئەی چۆن ژێرخانێکی هێندە بەرفراوان و دوورەدەست دەتوانرێت لە دەستوەردانی بەمەبەست بپارێزرێت. جیاوازییە کولتووری و ئایدۆلۆژییەکان، بەتایبەتی ئامادەیی ئێران بۆ قبوڵکردنی چەمکی شەهیدبوون، دانوستاندن و چارەسەرکردنی ململانێکان زیاتر ئاڵۆز دەکات.

دەرئەنجام
ئەم مشتومڕە بە جەختکردنەوە لەسەر گرنگیی باڵای ڕێزبەندی ستراتیژی و بڕیاردان لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا کۆتایی دێت. دۆخی ئێران و کێبڵەکانی ئینتەرنێتی ژێر دەریا، ئاماژەیە بۆ بەرەیەکی نوێ لە پێشبڕکێی جیۆپۆلیتیکیدا، کە تێیدا کۆنترۆڵکردنی ژێرخانی دیجیتاڵی گرنگ دەتوانێت هێندەی هێزی سەربازی یان ئابووری نەریتی کاریگەری هەبێت.

توانای پێشبینیکردن و پلاندانان بۆ چەند هەنگاوێک بەرەو پێشەوە، ڕێک وەک یاری شەترەنج، وەک توخمێکی بنەڕەتی بۆ تێپەڕاندنی ئەم ئاڵانگارییە ئاڵۆزە جیهانییانە نیشان دەدرێت.