روونبین

پەککەوتنی گەرووی هورمز و وێستگەی ڕاس لافان بازاڕەکانی نەوت و گاز دەهەژێنن، لە نێوان گرەوکردن لەسەر ململانێیەکی کورتخایەن و ترس لە ڕووبەڕووبوونەوەیەکی درێژخایەن.

جووڵەی تانکەرەکانی نەوت لە گەرووی هورمزدا بە ڕێژەی ٩٤٪ دابەزیوە لەگەڵ پەرەسەندنی شەڕ لە ئێران.

بەرهەمهێنانی گاز لە وێستگەی “ڕاس لافان”ی قەتەری وەستاوە، کە نزیکەی پێنجیەکی دابینکردنی جیهانی پێکدەهێنێت.

سەرەڕای بەرزبوونەوەی نرخەکان، بەڵام قەبارەی بەرزبوونەوەکە زۆر کەمترە لەوەی بازاڕەکان لە قەیرانەکانی پێشوودا بەخۆیانەوە بینیوە.

بانکی “سیتی گروپ” سیناریۆیەک دادەنێت کە تێیدا نرخی نەوت دەگاتە ١٢٠ دۆلار ئەگەر ململانێکان درێژە بکێشن.

لە ماوەی سێ ڕۆژی ڕابردوودا، بازرگانانی نەوت و گاز چاودێری پەرەسەندنی ئەو بارودۆخەیان کردووە کە بە خراپترین سیناریۆ بۆ دابینکردنی وزەی جیهانی دادەنرێت. جووڵەی تانکەرەکانی نەوت بە گەرووی هورمزدا، کە نزیکەی پێنجیەکی بەرهەمی نەوتی جیهانی پێدا تێدەپەڕێت، خەریکە بە تەواوی دەوەستێت. هەروەها هێرشە موشەکی و درۆنییەکانی ئێران بوونە هۆی داخستنی گەورەترین دامەزراوەی گازی سروشتی شلکراو (LNG) لە جیهان و گەورەترین پاڵاوگەی نەوت لە سعوودیە.

سەرەڕای بازدانی نرخەکان، بەڵام قەبارەی بەرزبوونەوەکە زۆر کەمتر بوو لەوەی بازاڕەکان لە قەیرانەکانی پێشوودا بینیویانە. نەوتی خاوی برێنت بەرزترین ئاستی خۆی لە مانگی حوزەیرانەوە تێنەپەڕاند، لە کاتێکدا زیادبوونی نرخی گازی ئەوروپا بە ڕێژەی ٣٩٪ تەنها وەک جووڵەیەکی سنووردار دەرکەوت بەراورد بەو بازدانە پێوانەییانەی لە کاتی قەیرانی وزەی ٢٠٢١-٢٠٢٢دا ڕوویاندا.

گرەوی سەرۆکی ئەمریکا، دۆناڵد تڕەمپ، لەسەر ئەوەی کە نەخشەی نوێی وزەی جیهانی مەودایەکی سەربازی زۆر فراوانتری لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێ دەبەخشێت بەراورد بەوەی پێشینەکانی هەیانبوو، تا ئێستا وادیارە لە بەرژەوەندی ئەودایە؛ چونکە بازرگانان گرەو لەسەر ئەوە دەکەن کە ململانێکە کورتخایەن دەبێت.

بەڵام سەرەڕای ئەوەش، قەبارەی ئەو پەککەوتنە بێپێشینەیە بەو مانایەیە کە مەترسی قەیرانی وزە زیاد دەکات هەرچەندە شەڕەکە درێژە بکێشێت. ئەگەر پشێوییەکە زیاتر لە چەند ڕۆژێک بخایەنێت، بازرگانان هۆشداری دەدەن لەوەی بازاڕەکان ڕووبەڕووی پشێوییەکی فراوان دەبنەوە کە زنجیرەکانی دابینکردن پەک دەخات و هەڵاوسان بەرز دەکاتەوە.

گاری ڕۆس، ڕاوێژکاری پێشووی نەوت و بەڕێوەبەری سندوقی وەبەرهێنان، وتی: “ڕژێمی ئێران ڕووبەڕووی هەڕەشەیەکی بوونگەرایی بووەتەوە، ئەمەش وای لێ دەکات ئامادە بێت هەر کارێک بکات بۆ ڕاکێشانی سەرنجی جیهان بۆ ڕاگرتنی ململانێکە”. ئاماژەی بەوەش کرد کە پەرچەکرداری نرخەکان تا ئێستا سنووردارە، بەڵام بەردەوامی پەرەسەندنەکان مەترسی بازدانی گەورەتر لە نرخەکاندا زیاد دەکات.

بۆ بازاڕی گازی گواستراوە لە ڕێگەی دەریاوە، وەستانی دامەزراوەی زەبەلاحی “ڕاس لافان”ی قەتەری، کە نوێنەرایەتی نزیکەی پێنجیەکی دابینکردنی جیهانی دەکات، شۆکێکی کتوپڕ و توندە. ڕیچارد پرات لە کۆمپانیای (Precision LNG Consulting) جەختی کردەوە کە ئەوەی ڕوودەدات لە مێژووی پیشەسازی گازی سروشتی شلکراودا بێپێشینەیە، ئاماژەی بەوەش کرد کە توانای کۆگاکردنی جیهانی بۆ گاز زۆر کەمترە لە نەوت، ئەمەش وادەکات بەرزبوونەوەی نرخەکان شتێکی حەتمی بێت.

گەرووی هورمز.. شاخوێنبەرێکی هەستیار

گەرووی هورمز هەمیشە جێگەی سەرنجی بازرگانانی نەوت و شیکەرەوان بووە. ئاژانسی هەواڵگری ناوەندی ئەمریکا (CIA) لە شیکردنەوەیەکی ساڵی ١٩٧٩دا بە “شاخوێنبەری ژیانی لەرزۆک” وەسفی کردووە. هەرچەندە پشکی لە بازرگانی نەوتی جیهانیدا ئەمڕۆ کەمتر بووەتەوە بەراورد بەو کاتە، بەڵام هێشتا یەکێک لە هەر پێنج بەرمیل نەوت لە جیهاندا بەوێدا تێدەپەڕێت. گرنگییەکەی تەنها لە نەوتی خاودا نییە، بەڵکو کەناڵێکی گرنگە بۆ بەرهەمە پاڵێوراوەکان، گازی شل (LPG)، گازی سروشتی شلکراو (LNG) و ئەلەمنیۆم.

لەبەر ئەوەی زۆر گرنگە، بڕوایەکی چەسپاو لە بازاڕەکانی وزەدا دروست بووە کە ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی لە ناوچەکەدا ڕێگە نادەن زیاتر لە چەند ڕۆژێک داخرابێت. ئەم هێمنی و متمانەیە لە ماوەی دوو ساڵ و نیوی ڕابردووی قەیرانەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ئەنجامی هەبووە، کە تێیدا لێشاوەکانی وزە بەهۆی پەرەسەندنی سەربازییەوە کاریگەر نەبوون.

بۆیە، لە ماوەی مانگی ڕابردوودا و لەگەڵ پەرەسەندنی هەڕەشەکانی تڕەمپ بۆ هێرشکردنە سەر ئێران، بازاڕەکانی وزە تا ڕادەیەک هێمن مانەوە. شیکەرەوان دەیانوت بازاڕی نەوت لێوانلێوە لە خستنەڕوو، و زیادەی گاز لە ڕێگایە، هەروەها نەبوونی پەککەوتنی گەورە لە دابینکردندا لە ماوەی دوو ساڵی ڕابردوودا، وای کردبوو بازرگانان هەستیارییان بۆ مەترسییەکانی شەڕ کەمتر بێت.

پشێوی لە کەشتیڕانی دەریاییدا

کاتێک یەکەم هێرشەکان لە ڕۆژی شەممەدا ڕوویاندا، بازرگانان پلانەکانی پشووی کۆتایی هەفتەیان هەڵوەشاندەوە و دەستیان کرد بە گەڕان بەدوای زانیاریدا. زوو دەرکەوت کە ئەم هێرشە گەورەترینە.

لە کاتژمێرەکانی یەکەمی شەڕەکەدا، بازرگانانی نەوت بەهۆی هەواڵی تەقینەوە لە دوورگەی “خارک”ی ئێرانی هەژان، کە بەندەری سەرەکی هەناردەکردنی ئەو وڵاتەیە. بەپێی ماڵپەڕی (TankerTrackers.com)، تانکەرێکی زەبەلاح لە ڕۆژی یەکشەممەدا بینراوە کە خەریکی بارکردن بووە لە خارک، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی پرۆسەکانی بارکردن تا ئێستا بەردەوامن.

لەلایەکی ترەوە، ئەمریکا هۆشدارییەکی دەرکرد و داوای لە کەشتییەکان کرد لە ناوچە سەربازییەکانی گەرووی هورمز و کەنداوی عەرەبی دوور بکەونەوە، ئەمەش هەموو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی کردە ناوچەیەکی مەترسیدار. یۆنان داوای لە کەشتیگەلە گەورەکەی کرد دوور بکەونەوە و هۆشداری پێ دان کە ڕەنگە ناچار بن پەنا ببەنە بەر شێوازە تەقلیدییەکانی کەشتیڕانی (بەکارهێنانی چاو و نەخشە) لەبەر پەککەوتنی سیستەمەکان.

پەرچەکرداری بازرگانان

جووڵەی تانکەرەکانی نەوت بە گەروودا لە ڕۆژی یەکشەممەدا بە ڕێژەی ٩٤٪ دابەزی. کاتێک بازاڕ لە ئێوارەی یەکشەممەدا کرایەوە، نرخەکانی نەوتی خاو و دیزڵ بە شێوەیەکی توند بەرزبوونەوە، بە ڕادەیەک کە بۆرسەی شیکاگۆ (CME) میکانیزمی ڕاگرتنی مامەڵەکانی چالاک کرد بۆ ماوەی دوو خولەک.

ڕۆژی دووشەممە هەواڵی زیاتر گەیشت: پاڵاوگەی “ڕاس تەنورە”ی سعوودی وەستا، وێستگەیەکی نەوت و پاڵاوگەیەک لە فجێرەی ئیمارات کارەکانیان ڕاگرت، و لە هەمووی گرنگتر، قەتەر بەرهەمهێنانی گازی لە “ڕاس لافان” ڕاگرت دوای ئەوەی بە درۆن کرایە ئامانج.

سەرەڕای ئەمانەش، نرخەکان هێشتا لە خوار ئاستی قەیرانەکانی پێشوودان. بەرزبوونەوەی نرخی برێنت بە ڕێژەی ١٤٪ لە ڕۆژی دووشەممەدا، تەنها نرخەکەی گەڕاندەوە بۆ ئاستەکانی ناوەڕاستی ساڵی ٢٠٢٤. گازی ئەوروپاش هەرچەندە ٥٤٪ بەرزبووەوە، بەڵام هێشتا حەوت جار کەمترە لەو ئاستەی لە کاتی قەیرانی ئۆکرانیادا تۆماریکرد.

شۆڕشی نەوتی شێڵ (Shale Oil)

هەندێک پێیان وایە سنوورداریی بەرزبوونەوەی نرخەکان ڕەنگدانەوەی گۆڕانکارییەکی جیۆپۆلیتیکییە. شۆڕشی وزە لە ئەمریکا، ئەو وڵاتەی لە هاوردەکارێکی گەورەوە گۆڕی بۆ یەکێک لە گرنگترین هەناردەکارانی نەوت و گاز لە جیهاندا، ئەمەش وزەیەکی یەدەگی بۆ جیهان دابین کردووە.

هەروەها ڕێگە جێگرەوەکانی وەک هێڵی بۆری “ڕۆژهەڵات-ڕۆژاوا” لە سعوودیە (کە توانای ٥ ملیۆن بەرمیلی هەیە) و هێڵی بۆری “حەبشان-فجێرە” لە ئیمارات، یارمەتیدەرن بۆ تێپەڕاندنی گەرووی هورمز تا ڕادەیەک.

سیناریۆی ١٢٠ دۆلار

شیکەرەوانی “سیتی گروپ” پێشبینی دەکەن کە ئەگەر ململانێیەکی ناوخۆیی درێژخایەن لە ئێران ڕووبدات یان شەڕێکی فراوانتر زیان بە ژێرخانی وزە بگەیەنێت، نرخی نەوت دەگاتە ١٢٠ دۆلار. بەڵام ئەگەر بە خێرایی بگەڕێنەوە بۆ دانوستان، نرخەکان بۆ نێوان ٥٠-٦٠ دۆلار دادەبەزن.

مەترسی گەورە لە بازاڕی گازدایە، چونکە یەدەگی گاز کەمە. ئەوروپا و کڕیارە ئاسیاییەکان (تایوان، ژاپۆن، کۆریای باشوور) کۆگایەکی وایان نییە کە بۆ ماوەیەکی زۆر بەرگەی وەستانی هەناردەی قەتەر بگرێت.

کاریگەریی لەسەر جیهان

ئەم قەیرانە هەڕەشەی بەرزکردنەوەی تێچووی ژیان دەکات بۆ بەکاربەران لە جیهاندا. لە ئەمریکا نرخی بەنزین گەیشتووەتە بەرزترین ئاست لە سێ مانگی ڕابردوودا. وڵاتانی وەک هیندستان و پاکستان زۆرترین زیانیان بەردەکەوێت، چونکە بە توندی پشت بە گازی قەتەر دەبەستن (پاکستان ٩٩٪ی گازی لە قەتەرەوەیە).

لە بەرامبەردا، ڕووسیا سوودمەند دەبێت وەک دابینکەرێکی جێگرەوە. دانیال یەرگین، مێژوونووسی نەوت، دەڵێت: “تەنها بیرکردنەوە لە سیناریۆیەک کە گەورەترین پەککەوتن لە مێژووی دابینکردنی نەوتدا دروست بکات، خۆی لە خۆیدا جێگەی نیگەرانییەکی قووڵە”.