روونبین

▪️ ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە: لە ئێستادا پێویست بە بەکارهێنانی یەدەگی نەوت ناکات
▪️ بەڕێوەبەری جێبەجێکار فاتح بیرۆڵ: بازاڕ شایەدی زیادەیەکی زەبەلاحی نەوتە سەرەڕای ئاڵۆزییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

▪️ بیرۆڵ: ڕەنگە هەندێک وڵات بەرەو گرتنەبەری سیاسەتی تاکلایەنە بڕۆن بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئاڵۆزییەکان.
▪️ جەنگی ئێران: نرخەکانی وزە بەرز دەکاتەوە و مەترسیی سەرهەڵدانی شەپۆلێکی هەڵاوسانی جیهانی دروست دەکات.

ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە جەخت دەکاتەوە کە لە ئێستادا پێویست بە بەکارهێنانی یەدەگی نەوتی فریاگوزاری ناکات سەرەڕای قەیرانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئاماژەی بەوە کرد کە دابینکردنی نەوتی جیهانی زۆرە و پێدەچێت کاریگەریی قەیرانەکە کاتی بێت.
فاتح بیرۆڵ، بەڕێوەبەری جێبەجێکاری ئاژانسەکە ئەمڕۆ لە برۆکسل بە ڕۆژنامەنووسانی ڕاگەیاند: “هەموو بژاردەکان لەسەر مێزن، بەڵام هیچ پلانێک بۆ کارێکی بەکۆمەڵ لەم قۆناغەدا نییە”، وتیشی: “نەوتێکی زۆر لە بازاڕدا هەیە، تەنانەت بڕی بەردەست دەگاتە ئاستی هەبوونی زیادەیەکی زۆر (Surplus)”.
جەنگی ئێران و کاریگەرییەکانی لەسەر بازاڕی نەوت
ململانێکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست -کە دوای هێرشەکانی “ئەمریکی و ئیسرائیلی” بۆ سەر ئێران لە ٢٨ی شوباتی ڕابردوو دەستی پێکرد- بووە هۆی شڵەژانی بازاڕەکانی وزە و بەرزبوونەوەی نرخی نەوتی خاو و گازی سروشتی و بەرهەمە نەوتییەکان، ئەمەش هەڕەشەی دروستکردنی شەپۆلێکی هەڵاوسانی جیهانی دەکات.
گرێبەستە داهاتووەکانی “تێکەڵەی برێنت” لە لەندەن ئەمڕۆ ئاستی ٩٢ دۆلاری بۆ هەر بەرمیلێک تێپەڕاند، کە بەرزترین ئاستە لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە، لە کاتێکدا جووڵەی گواستنەوە لە ڕێگەی گەرووی هورمزی گرنگ لە کەنداوی عەرەبی بە کردەیی بە ڕاوەستاوی ماوەتەوە، هاوکات نرخەکانی بەنزین لە وێستگەکانی سووتەمەنی لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا گەیشتوونەتە بەرزترین ئاستیان لە دوای ساڵی ٢٠٢٤ەوە. سەرەڕای ئەوەش، نرخەکان هێشتا زۆر کەمترن لەو ئاستانەی کە دوای هێرشی ڕووسیا بۆ سەر ئۆکرانیا لە ساڵی ٢٠٢٢ تۆمارکران.
بیرۆڵ دانی بەوەدا نا کە ڕەنگە هەندێک لە وڵاتانی ئەندام لە ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە بەرەو گرتنەبەری سیاسەتی تاکلایەنە بڕۆن بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ ئاڵۆزییەکان.

ئاژانسی “کیۆدۆ”ی ژاپۆنی ئاماژەی بەوە کردووە کە حکومەتی ژاپۆن لێکۆڵینەوە لە ڕاکێشانی نەوت لە یەدەگە نەوتییەکان دەکات وەک وەڵامدانەوەیەک بۆ دۆخی ئێران، ئەمەش بە پشتبەستن بە زانیاری کەسایەتییە حکومییە ئاگادارەکان کە داوایان کردووە ناویان ئاشکرا نەکرێت.

هەروەها ئامرازی تریش هەن کە وڵاتانی بەکاربەر دەتوانن بەکاری بهێنن لەپاڵ ڕاکێشان لە یەدەگە نەوتییەکانیان.
ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بە شێوەیەکی کاتی ڕێگەی بە هیندستان داوە کڕینی نەوتی ڕووسیا زیاد بکات، بەمەش لە فشارەکانی چەند مانگی ڕابردووی سەر یەکێک لە گەورەترین هاوردەکارانی نەوتی خاو لە جیهاندا پاشەکشەی کرد، ئەمەش لە ڕێگەی مۆڵەتێکی یەک مانگییەوە کە دوێنێ دەرچووە.

زیادەی نەوت لە بازاڕی جیهانیدا

لەم هەفتانەی دواییدا، زیادەیەک لەو نەوتەی کە لە ڕووسیا و ئێرانەوە دێت لەسەر تانکەرەکان لە دەریادا کەڵەکە بووە، دوای ئەوەی سزاکانی ئەمریکا بە شێوەیەکی توندتر وای لە کڕیارە سەرەکییەکان لە ئاسیا کرد پاشەکشە بکەن. پاڵاوگەکانی نەوت دەتوانن سوود لەم بڕانە وەربگرن بۆ زیادکردنی کڕینەکانیان بە خێرایی و بەدیهێنانی سەقامگیری لە کارەکانیاندا.

سەرۆکی ئەمریکا دۆناڵد ترەمپ دوێنێ ڕایگەیاند کە ڕێکاری زیادە دەگیرێتە بەر بۆ کەمکردنەوەی فشارەکان لەسەر نرخەکانی نەوت، دوای ئەوەی پێشتر بەڵێنی دابینکردنی پاسەوانی دەریایی و گەرەنتی بیمەی بۆ تانکەرەکان دابوو.

ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزە کە بارەگاکەی لە پاریسە، سەرپەرشتی یەدەگە نەوتییە فریاگوزارییەکانی وڵاتە پێشکەوتووەکانی وەک ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، ئەڵمانیا و ژاپۆن دەکات، پێشتریش ئەم یەدەگانەی لە کاتی قەیرانەکانی وەک هێرشی ڕووسیا بۆ سەر ئۆکرانیا و ڕاپەڕینی لیبیا لە ساڵی ٢٠١١ بەکارهێناوە.

لە کاتی ئاڵۆزییەکانی ئێستادا، ئاژانسەکە بە ئاشکرا و لە ناوخۆدا جەختی لەسەر ئامادەیی خۆی کردووەتەوە بۆ جووڵە کردن ئەگەر پێویست بکات.
بیرۆڵ لە کۆتاییدا وتی: “هەمووان هەوڵ دەدەن چارەسەرێک بدۆزنەوە”، بەڵام وتیشی لە ئێستادا “ڕووبەڕووی شڵەژانێکی کاتی، شڵەژانێکی لۆجستی دەبینەوە”، نەک کەمی لە دابینکردنی نەوتدا.

ئەم لێدوانانەی بیرۆڵ هاوتایە لەگەڵ ئەو بۆچوونانەی کە بە شێوەیەکی نا فەرمی لەلایەن وڵاتە سەرەکییەکانی ناو ئاژانسی نێودەوڵەتیی وزەوە دەربڕدراون.
لەم هەفتەیەدا یەکێتی ئەوروپا وڵاتانی ئەندامی ئاگادار کردووەتەوە، کە لە ئێستادا هیچ پاساوێک نییە بۆ ڕاکێشانی نەوت لە یەدەگە ستراتیژییەکان، ئەمەش بەپێی وتەی کەسانی ئاگادار لە بابەتەکە.

هەروەها کەسێکی ئاگادار ڕۆژی سێشەممەی ڕابردوو وتی کە ئیدارەی ترەمپ لە ئێستادا هیچ پلانێکی دەستبەجێی نییە بۆ ڕاکێشان لە یەدەگی نەوتی فریاگوزاری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا.