روونبین

ئێران دەڵێت ئەو کەشتیانەی کە  “دوژمنکار نین” دەتوانن لەژێر یاساکانی ئەوڵاتەدا بە ناو گەرووی هورمزدا تێپەڕن. کۆمپانیاکانی کەشتیوانی پەلە ناکەن بۆ گەڕانەوە؛ ڕۆژی دووشەممە تەنها پێنج کەشتی تێپەڕیون.

ڕێڕەوێکی ئاوی کراوە، کتێبێکی داخراو

ڕۆژی سێشەممە ئێران  بە نەتەوە یەکگرتووەکانی ڕاگەیاند کە کەشتییە بازرگانییەکان دەتوانن دووبارە تەنگەی هورمز بەکاربهێننەوە، بەو مەرجەی وەک ‘نادووژمنکار’ پۆلێن بکرێن. کێشەکە لێرەدایە: تاران پێناسەی ئەو دەستەواژەیەی نەکردووە، ڕێساکانی بڵاونەکردووەتەوە و جێبەجێکردنیشی بۆ سوپای پاسداران جێهێشت.”

ئەم ڕاگەیاندنە لە کاتێکدا هات کە نرخی نەوتی خاوی برێنت لە دەوروبەری 99.73 دۆلار بۆ هەر بەرمیلێک مامەڵەی پێوەدەکرا، کە بە ڕێژەی 4.6%. نەوتی تێکساس (WTI) بۆ 89.13 دۆلار دابەزی. هەردوو پێوەرەکە گۆڕانکاریی بەرز و نزمی زۆریان بەخۆوە بینیوە لەو کاتەوەی ئەمریکا و ئیسرائیل لە 28ی شوباتدا هێرشیان کردە سەر ئێران، کە برێنت لە سەرەتای ئەم مانگەدا گەیشتە 119 دۆلار پێش ئەوەی بەهۆی ئومێدی دەرچەی ئاشتییانە پاشەکشە بکات.

پێنج کەشتی لە ڕۆژێکدا

ئامارەکان چیرۆکە ڕاستەقینەکە دەگێڕنەوە. بەپێی داتاکانی چاودێری کەشتییەکان، ڕۆژی دووشەممە تەنها پێنج کەشتی بە ناو گەرووەکەدا تێپەڕیون، لە کاتێکدا لە کاتی ئاساییدا ڕۆژانە مامناوەند 120 کەشتی تێپەڕ دەبوون. لە 1ی ئازارەوە، کەشتییەکانی گواستنەوەی کاڵا تەنها 149 جار تێپەڕیون. بەپێی کۆمپانیای “کێپلەر” (Kpler) بۆ شیکاری، ئەمە بە واتای داڕمانی 95%ـی هاتوچۆ دێت.

داتاکانی کێپلەر نیشانی دەدەن نزیکەی تەواوی هاتوچۆی نەوتی بینراو سەر بە خودی ئێرانە. کە لە سەرەتای مانگی ئازاردا ئەو تانکەرانەی ئاڵای ئێرانیان پێوەیە، 98%ـی جوڵەی نەوتی خاویان لە گەرووەکەدا پێکهێناوە، کە مامناوەند 1.3 ملیۆن بەرمیل بووە لە ڕۆژێکدا.

کێ تێپەڕی و کێ ڕێگری لێکرا؟

ئێران چەند هەفتەیەکە بە ئارەزووی خۆی بڕیار لەسەر تێپەڕینی کەشتییەکان دەدات. تانکەری “کەراچی”ی پاکستان لە 15ی ئازاردا تێپەڕی. هیندستان دوو کەشتی گواستنەوەی غازی شلکراوەی (LPG) نارد، کە باڵیۆزی تاران بە “باری دەگمەن” وەسفی کرد. کەشتییەکی تورکی مۆڵەتی وەرگرت دوای ئەوەی بەندەرێکی ئێرانی بەکارهێنا، هەرچەندە 15 کەشتی تری تورکی هێشتا چاوەڕێن.

چین، کە 45%ـی نەوتەکەی لە ڕێگەی هورمزەوە پێ دەگات، لە سەرەتای ئازارەوە خەریکی دانوستانە بۆ دەستڕاگەیشتن بە ڕێڕەوەکە. فەرەنسا و ئیتاڵیا داوای گفتوگۆیان کردووە. ژاپۆنیش لە 21ی ئازاردا گڵۆپی سەوزی بۆ هەڵکرا.

ئەم شێوازە نیشان دەدات کە ڕێڕەوەکە بە هەڵبژێردە (سێلێکتیڤ) بەکاردەهێنرێت نەک کراوە. عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی ئێران وتی بڕیاری تێپەڕبوون لە دەستی سەربازییە، ئەمەش ئاماژەیە بۆ ئەوەی ڕەزامەندییەکان لەسەر بنەمای حیساباتە جیۆپۆلیتیکییەکانە نەک چوارچێوەیەکی یاسایی بڵاوکراوە.

کرێی تێپەڕبوون و سیستەمی پشکنین

بلومبێرگ ڕۆژی دووشەممە بڵاویکردەوە کە ئێران بۆ دەستی کردووە بە وەرگرتنی بڕی 2 ملیۆن دۆلار بۆ هەر گەشتێک لە هەندێ کەشتی . جیا لەوەش، بەپێی کەناڵی جەزیرە، سوپای پاسداران خەریکی دروستکردنی سیستەمێکی وردبینی و تۆمارکردنە بۆ فەرمیکردنی ئەو پرۆسەیەی کە تا ئێستا بە هەڕەمەکی بەڕێوەچووە.

بۆ کۆمپانیاکانی کەشتیوانی کە ئێستا بەرزترین نرخی دڵنیایی (تأمین) دەدەن، کە نرخەکانی مەترسیی جەنگ لە کەنداوی عەرەبی گەیشتووەتە ئاستێک کە لە دوای “جەنگی تانکەرەکان” لە هەشتاکانەوە نەبینراوە، ئەم تێچووە زیادەیە و نادیارییە زۆر قورسە.

بۆچی ئەمە بۆ نرخی نەوت گرنگە؟

پێش جەنگ، ڕۆژانە نزیکەی 20 ملیۆن بەرمیل نەوتی خاو و بەرهەمە نەوتییەکان بە هورمزدا تێپەڕ دەبوون. ئێستا ئەو هاتوچۆیە بۆ چەند دڵۆپێک کەمبووەتەوە، ئەمەش گەورەترین پچڕانی دابینکردنە لە مێژووی بازاڕی نەوتی جیهانیدا بەپێی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزە (IEA).

بەکارهێنانی و خستنەڕووی پێوانەیی 400 ملیۆن بەرمیل لە یەدەگی ستراتیژی لەلایەن ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەوە لە 11ی ئازاردا، بە زەحمەت کاریگەری لەسەر نرخەکان هەبوو. بەشداریی ئەمریکا بە 1.4 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا، تەنها 15%ـی ئەو نەوتە قەرەبوو دەکاتەوە کە لە هورمزەوە ڕاگیراوە. گۆڵدمان ساکس هەفتەی ڕابردوو هۆشداری دا کە ڕەنگە نرخی نەوت بۆ چەندین ساڵ سێ ژمارەیی (سەروو 100 دۆلار) بمێنێتەوە ئەگەر گەرووەکە بە داخراوی بمێنێتەوە.

لەم نێوەندەدا، واشنتۆن پلانێکی 15 خاڵی بۆ کۆتاییهێنان بە ململانێکان بۆ تاران ناردووە و فشار بۆ ئاگربەستێکی یەک مانگی دەکات. بەوهۆیەوە بازاڕەکانی پشکی ئاسیا گەشەیان کرد؛ پێوەری “نیکی” بە ڕێژەی 2.3% و “کۆسپای” بە ڕێژەی 2.6% بەرزبوونەوە، بەهۆی ئومێدی ئەوەی گفتوگۆکان ئەنجامیان هەبێت.

چی چاودێری بکەین؟

مەودای نێوان قسەکانی ئێران و داتاکانی کەشتیوانی زۆر فراوانە. تێپەڕبوونی پێنج کەشتی لە ڕۆژێکدا بە واتای ڕێڕەوێکی کراوە نایەت. تا ئەو کاتەی کۆمپانیاکانی دڵنیایی نرخەکانی مەترسیی جەنگ دانەبەزێنن، تا سوپای پاسداران ڕێسای ڕاستەقینە بڵاونەکاتەوە، و تا تانکەرە نائێرانییەکان بە ئازادی نەیەن و نەچن، گەرووەکە بە فعلی بە داخراوی دەمێنێتەوە بۆ زۆربەی هاتوچۆ بازرگانییەکان.

دابەزینی برێنت بۆ خوار 100 دۆلار، گوزارشت لە گەشبینی بۆ ئاگربەست دەکات، نەک چاکبوونەوەی زنجیرەی دابینکردن. ئەگەر گفتوگۆکان پەکیان بکەوێت، بازرگانان زۆر بە خێرایی ئەو ڕاستییەیان بیردەخرێتەوە.