روونبین

پێشنیازە پلانەکان دیاری دەکات کە نابێت باجەکان زۆرەملێ بن، لە کاتێکدا بەرپرسانی ئەمریکا داوا لە ئێران دەکەن بە شێوەیەکی گشتی گەرەنتی تێپەڕبوونی سەلامەت بۆ کەشتییەکان بکات.

راپۆرتی گاردیان 

ئەوروپا سەرقاڵی لێکۆڵینەوەیە لەو پێشنیازانەی کە ڕەنگە ڕێگە بە وەرگرتنی کرێی کەشتیوانی بدەن لە گەرووی هورمز، بە مەرجێک ئەو پارەدانە زۆرەملێ نەبێت و پشتگیریی ئەو ئاژانسەی نەتەوە یەکگرتووەکان (IMO)ی هەبێت کە ڕێکخستنی گواستنەوەی دەریایی دەکات.

دەیڤید لامی، جێگری سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا ڕایگەیاند کە سەپاندنی باجی زۆرەملێ کارەساتبار دەبێت. بەڵام هەندێک لە هاوکارانی لە کابینەی حکومەتدا وتیان، ئەوان درک بەوە دەکەن کە پارەدان بۆ خزمەتگوزارییە دەریایییە دیاریکراوەکان لە زۆرێک لە ڕێڕەوە ئاوییە سروشتییەکاندا ڕێگەپێدراوە، لەوانەش گەرووی مالاکا و نۆکەندی ئینگلیزی (مانش).

بەرپرسانی ئەمریکا داوایان لە ئێران کردووە ڕاگەیەندراوێکی گشتی بڵاو بکاتەوە و تێیدا بڵێت گەرووی هورمز کراوەیە و ئەو کەشتیانەی ئەو ڕێڕەوە بەکاردەهێنن هێرشیان ناکرێتە سەر. بەرپرسان ململانێی ناوخۆیی دەسەڵاتیان لە تاران بە هۆکاری سەختیی گەیشتن بە ڕێککەوتن و پابەندبوون پێوەی لەقەڵەمدا.

ئێران پێداگری لەسەر ئەوە کردووە کە سەرکردایەتی وڵاتەکەی یەکگرتووە، لەوانەش لەسەر ئەو بابەتانەی کە پەیوەندییان بە گەرووەکەوە هەیە.

دۆناڵد ترەمپ ڕۆژی هەینی لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا دووپاتی کردەوە کە ئەو پێی وایە ڕێککەوتنی ئاگربەستی کاتی “کۆتایی هاتووە”، بەڵام ئەمریکا بەردەوام دەبێت لەو دانوستانانەی کە ئامانجیان کۆتاییهێنانی هەمیشەیییە بە جەنگەکە.

چەند کاتژمێرێک دواتر، سەرۆکی ئەمریکا هەڕەشەی نوێی لە ئێران کرد ئەگەر هەوڵی تیرۆرکردنی بدات. ئەو نووسیویەتی: “١,٠٠٠ موشەک ئامادەکراون و ئاڕاستەی کۆماری ئیسلامیی ئێران کراون.”

ترەمپ لە پۆستەکەیدا ئەوەشی خستە ڕوو کە سوپای ئەمریکا “هەموو ناوچەکانی ئێران بە تەواوی وێران و خاپوور دەکات ــ ستایش بۆ خودا!”

ئەم لێدوانانەی ئەو دوای مەراسیمی بەخاکسپاردنی ڕێبەری کۆچکردووی ئێران، ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی هات، کە تێیدا داوای کوشتنی سەرۆکی ئەمریکا کرا.

موجتەبا خامنەیی، ڕێبەری نوێی ئێران و کوڕی خامنەیی کۆچکردوو، بەڵێنی دا کە ئێران تۆڵەی کوشتنی باوکی بکاتەوە. ئەو لە بەیاننامەیەکی نووسراودا ڕایگەیاند، تۆڵەسەندنەوە “ویستی نەتەوەکەمانە و بێگومان دەبێت جێبەجێ بکرێت.”

پێشنیازێک بۆ گەرووەکە کە هاوشێوەی پرەنسیپەکانی گەرووی مالاکایە، لەلایەن عومانەوە بە هاوکاری چەند یاساییەکی بەریتانی پەرەی پێدراوە. مەسقەت پێشنیازی کردووە کە شارەزایانی یاسایی خۆی بنێرێتە تاران بۆ ڕوونکردنەوەی پلانەکە بە درێژایی.. مەسقەت پێشنیازی کردووە کە شارەزایانی یاسایی خۆی بنێرێتە تاران بۆ ڕوونکردنەوەی پلانەکە بە درێژی.

میدیا فەرمییەکانی ئێران ڕۆژی هەینی ڕایانگەیاند کە عەباس عێراقچی، وەزیری دەرەوەی وڵاتەکە، ڕۆژی شەممە بۆ گفتوگۆکردن لەسەر گەرووەکە سەردانی عومان دەکات. ئاژانسی هەواڵی فەرمیی ئێران (ئیرنا) لە زاری ئیسماعیل بەقایی، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوە گواستییەوە کە ئەم سەردانە “تەرکیز دەکاتە سەر گەرووی هورمز و سەلامەتیی کەشتیوانی” و “بەردەوامیی ئەو ڕاوێژانەیە کە لە ماوەی یەک یا دوو مانگی ڕابردوودا لەگەڵ عومان دەستمان پێکردووە.”

هاکان فیدان، وەزیری دەرەوەی تورکیا بە کەناڵی فەرمیی TRT ڕایگەیاند، ئەو پێی وایە لەم کۆتایی هەفتەیەدا دەکرێت لە نێوان ئێران و عوماندا چارەسەرێک بۆ کێشەکانی گەرووەکە بدۆزرێتەوە.

بەڵام، وەک ئاماژەیەک بۆ ئەو گرژییە توندەی کە لە دەوری دیپلۆماسییەتەکە هەیە، عێراقچی ڕۆژی شەممە ئەمریکای تۆمەتبار کرد بە پێشێلکردنی یاداشتی لێکگەیشتنەکە (MoU) لە ڕێگەی ڕاگرتنی ئەو بەخشینانەی (لێخۆشبوونانەی) کە ڕێگەیان بە ئێران دەدا نەوت بە دۆلاری ئەمریکی لە بازاڕدا بفرۆشێت ــ ئەمەش هەنگاوێک بوو کە واشنتۆن دوای هێرشەکانی سەر کەشتییەکان لە گەرووەکەدا گرتییە بەر.

عومان کۆنترۆڵی زۆربەی ئاوە کەشتیوانییەکانی گەرووەکە دەکات و دژی باجی زۆرەملێیە. ماجید ئەنساری، وتەبێژی وەزارەتی دەرەوەی قەتەر ڕایگەیاند: “پێدانی سەروەری بە ئێرانییەکان بەسەر گەرووەکەدا بە شێوازێک کە دژبەیەک بێت لەگەڵ یاسای دەریایی نێودەوڵەتی، لە بنەڕەتدا بەواتای ڕازیبوونە بەوەی ببینە بارمتەی هەر توخمێکی توندڕەو کە بیەوێت لە هەر کاتێکدا کۆنترۆڵی گەرووەکە بکات.”

بەڵام ڕەنگە قەبارەی پلانی جێگرەوەی عومان لەگەڵ تەماحەکانی ئێرانییەکاندا نەگونجێت، بەتایبەتی سوپای پاسدارانی شۆڕشی ئیسلامی (سوپا). دیپلۆماتکارێک وتی: “بەشێک لەناو سوپای پاسداران هەن کە دەڵێن ئەمریکا لە مانگی شوباتدا هێرشێکی نایاسایی کردووەتە سەریان، بۆیە بۆچی پێویستە ئەوان گرنگی بە یاسای نێودەوڵەتیی دەریاکان بدەن؟ هەندێکی تریان دەیانەوێت هاوکاری بکەن. جیاوازیی بیروڕا لە تاران هەیە.”

هەروەها ئێران لەلایەن دەوڵەتانی ناوچەکەوە لەژێر فشاردایە بۆ ڕوونکردنەوەی پێشنیازەکانی، و ئایا ئەو کرێیانە لە ڕاستیدا زۆرەملێ دەبن یان نا.

باڵیۆزخانەی ئێران لە لەندەن ڕایگەیاند کە ئەوان گرنگی بەو پێشنیازانە دەدەن کە بە شێوەیەکی سەربەخۆ لەلایەن (گرووپی توێژینەوەی سیاسەتی وزە)ەوە ئامادەکراون.

تۆژینەوەکە ئەرگومێنتی ئەوە دەکات کە کرێی خزمەتگوزارییەکی شەفاف کە لەناو سیستمێکی هەرێمی گشتگیردا بێت، هاندەر دەبێت بۆ هەموو لایەنەکان بۆ هاوکاری، و ئاماژەی بەوەش کردووە کە پلانەکە باجێکی سادە نییە کە تەنها بۆ تێپەڕبوونی کەشتییەکان بە گەرووەکەدا بسەپێنرێت.

خەمیس بن محەمەد الشامخی، نوێنەری عومان ڕۆژی پێنجشەممە لە کۆبوونەوەی ئەنجومەنی ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی دەریایی (IMO) لە لەندەن وتی: “مافی تێپەڕبوونی ترانزێت لەو گەرووانەی بۆ کەشتیوانی نێودەوڵەتی بەکاردەهێنرێن، لەژێر یاسای نێودەوڵەتیدا گەرەنتی کراوە و پشتگیری لە سەپاندنی باجی ترانزێت بەسەر ئەو کەشتیانەدا ناکات کە بە گەرووی هورمزدا تێپەڕ دەبن.”

بەڵام، ئەو ئاماژەی بەوەش کرد کە عومان سوود لە لێکۆڵینەوە لە ڕێککەوتنی ئارەزوومەندانە دەبینێت “سەبارەت بە خزمەتگوزارییەکانی پاڵپشتی کەشتیوانی کە دەتوانن زیاتر سەلامەتی و ئاسایشی دەریایی بەرز بکەنەوە، ژینگەی دەریایی بپارێزن، مەترسیی پیسبوون کەم بکەنەوە و ئامادەکاری بۆ باری بەپەلەی دەریایی بەهێزتر بکەن، لەوانەش بەریەککەوتن و ئاگرکەوتنەوە لەناو کەشتی و تانکەرەکاندا.”

لە پشت ئەم تێبینیانەوە کارێکی وردی عومان هەیە لەسەر بەڕێوەبردنی گەرووی مالاکا، کە زەریای هیندی و زەریای هێمن بە یەکەوە دەبەستێتەوە. ڕاپۆرتێک بۆ ئەنجومەنی IMO سەبارەت بە میکانیزمی هاوکاری بۆ گەرووەکانی مالاکا و سینگاپوور ڕایگەیاندووە کە ساڵانە زیاتر لە ١٢٠,٠٠٠ کەشتی بەو گەرووانەدا تێپەڕ دەبن.

ڕاپۆرتەکە جەختی کردووەتەوە کە ئەم میکانیزمە “گۆڕاوە بۆ پلاتفۆرمێکی ڕێکخراو و گشتگیر کە لە ڕێگەیەوە دەکرێت بە کۆمەڵ ڕووبەڕووی مەترسییە نوێیەکان، پەرەسەندنی تەکنەلۆژی و ئەولەویەتە ژینگەیییەکان لە گەرووەکاندا ببینەوە.” بەخشینە ئارەزوومەندانەکان، بەتایبەتی لەلایەن ژاپۆنەوە، وایکردووە ئەم میکانیزمە بەردەوام بێت لە کارکردن.

لە کۆبوونەوەکەی لەندەندا، هاوپەیمانییەکی پێکهاتوو لە هەندێک وڵاتی کەنداو و ئەوروپا فشاریان کرد بۆ دەرکردنی بڕیارنامەیەک کە سەرکۆنەی ئێران بکات بەهۆی هەوڵەکانی بۆ کۆنترۆڵکردنی گەرووی هورمز لە ڕێگەی هێرشکردنە سەر کەشتییەکان. ئەم پێشنیازە لەلایەن ڕووسیا و چینەوە پشتگیری نەکرا.

ڕووسیا ڕایگەیاند کە ئەم بڕیارە پڕ لە ڕووبەڕووبوونەوەیە بە تەواوی چاوپۆشی لە هۆکارە بنەڕەتییەکانی قەیرانەکە کردووە، لە کاتێکدا چین دەقەکەی بە لایەنگرانە و لە دەرەوەی دەسەڵاتی IMO وەسف کرد.

ئەم بڕیارنامەیە دوای ئەوە هات کە ئەمریکا لەم هەفتەیەدا هێرشی کردە سەر زیاتر لە ١٥٠ ئامانج کە زۆربەیان لە باشووری ئێران بوون، ئەمەش وەک هەوڵێک بۆ لەناوبردنی توانای ئێرانییەکان بۆ تێکدانی کەشتیوانی لە ڕێگەی درۆن، موشەک و بەلەمی بچووکەوە. ئێران بە لێدانی بنکەکانی ئەمریکا لە کوێت و بەحرەین وەڵامی دایەوە.

دیپلۆماتکارێک وتی دوو هۆکار بۆ نوێبوونەوەی شەڕەکە هەن؛ یەکێکیان پەیوەندی بەناکۆکی لەسەر  کۆنترۆڵی گەرووەکەوە هەیە لە کاتی دووبارە کردنەوەیدا، و ئەوی تریان بەڕێوەبردنی درێژخایەنی ڕێڕەوە ئاوییەکەیە، لەوانەش ئایا مالاکا مۆدێلێک پێشکەش دەکات کە بۆ ئێران قبوڵکراو بێت.

بڕگەی ٥ لە یاداشتی لێکگەیشتنەکە (MoU) ــ کە نەخشەڕێگای دانوستانەکانی ئاگربەستە و مانگی ڕابردوو لەلایەن واشنتۆن و تارانەوە واژۆ کرا ــ ئێرانی پابەند کرد کە زۆرترین هەوڵی خۆی بدات بۆ تێپەڕبوونی سەلامەتی کەشتییە بازرگانییەکان بەبێ وەرگرتنی هیچ کرێیەک، تەنها بۆ ماوەی ٦٠ ڕۆژ.

کاتێک ڕێگرییە تەکنیکی و سەربازییەکان لادران، هاتوچۆی کەشتییە بازرگانییەکان لە ماوەی ٣٠ ڕۆژدا “دەست پێدەکاتەوە”.

ئەمریکا بانگەشەی ئەوەی کردووە کە یاداشتی لێکگەیشتنەکە بەو مانایە نییە کە کەشتییەکان تەنها بە مۆڵەتی ئێران و تەنها بەو ڕێڕەوانەی کە تاران دیارییان دەکات دەتوانن بە گەرووەکەدا تێپەڕ ببن.

جیا لەوەش، یاداشتەکە ئێرانی پابەند کردووە کە گفتوگۆ لەگەڵ عومان بکات سەبارەت بە پلانێکی درێژخایەن بۆ گەرووەکە.

لە بەیاننامەیەکدا لە ڕۆژی پێنجشەممە، هێزی دەریایی سوپای پاسداران ڕایگەیاند کە ئەوان لە ڕاستیدا پابەندبوونەکانی ناو یاداشتی لێکگەیشتنەکەیان بەو شێوازەی خۆیان لێکدانەوەیان بۆ کردووە، جێبەجێ کردووە.

سکرتێری گشتیی IMO، ئارسینیۆ دۆمینگێز، پێی وابوو کە ڕەزامەندی ئێرانی بەدەستهێناوە بۆ ڕێڕەوی باشوور کە ڕێگە بە هەزاران دەریاوانی گیرخواردوو دەدات گەرووەکە چۆڵ بکەن، بەڵام، ئەگەر ڕێککەوتنێکیش هەبووبێت، تاران ڕەزامەندییەکەی خۆی کێشایەوە و ئاژانسەکەی نەتەوە یەکگرتووەکانی ناچار کرد پلانەکەی ڕابگرێت.

سەرباری ئەوەش، ئەمریکا بەردەوام بوو لە هاندانی کەشتییە بازرگانییەکان بۆ بەکارهێنانی ڕێڕەوی باشوور. فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا (سێنتکۆم) بانگەشەی ئەوە دەکات کە لە سەرەتای مانگی ئایارەوە هێزەکانی ئەمریکا “یارمەتیدەر بوون لە ئاسانکاریی تێپەڕبوونی سەرکەوتووانەی زیاتر لە ٨٠٠ کەشتی بازرگانی و ٣٨٠ ملیۆن بەرمیل نەوتی خاو لەو ڕێڕەوە گرنگەی بازرگانی نێودەوڵەتیدا.”

هێزی دەریایی سوپای پاسداران ڕایگەیاند: “ئێمە دووپاتی دەکەینەوە کە بیانییەکان هیچ ڕۆڵێکیان لەم خاکە و لە گەرووی هورمزدا نییە.”

دیپلۆماتکاران ئێستا لێکۆڵینەوە لەوە دەکەن ئایا تاران پێداگری دەکات لەسەر ئەوەی هەموو کەشتییەکان ڕێڕەوی باکوور (نزیک لە ئێران) بەکاربهێنن بۆ کەمکردنەوەی قەرەباڵغیی کەشتییە چاوەڕوانەکان، یان تەنها داوا دەکات کە هەموو کەشتییەکان مۆڵەت لە وڵاتەکە و “دەسەڵاتی گەرووی کەنداوی فارس”ی سەر بە ئێران وەربگرن بۆ بەکارهێنانی ڕێڕەوی باشوور.