روونبین

• وتەبێژی وەزارەتی نەوت: رێککەوتنەکە لەگەڵ تورکیا کاتییە و ئامانجی دڵنیابوونە لە بەردەوامبوونی هەناردەکردن لە رێگەی بەندەری جیهانەوە.
• رێککەوتنەکە رێژەی هەناردەکردنی 750 هەزار بەرمیل نەوت لە رۆژێکدا دیاری دەکات.
• عێراق هەوڵ دەدات رێڕەوەکانی هەناردەکردنی جێگرەوە بۆ کەنداو بەهێز بکات.

عێراق و تورکیا ئەمڕۆ شەممە رێککەوتنێکی یەک ساڵەیان واژۆ کرد بۆ بەردەوامیدان بە هەناردەکردنی نەوتی عێراق لە رێگەی هێڵی بۆرییەوە بۆ بەندەری جیهانی تورکی، بە توانای هەناردەکردنی زۆرترین 750 هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا، ئەمەش وەک هەنگاوێک بۆ دڵنیابوون لە بەردەوامبوونی رەوتی نەوتی خاو لە رێگەی یەکێک لە گرنگترین رێڕەوە جێگرەوەکانی گەرووی هورمز.

باسم محەمەد خودەیر، وەزیری نەوتی عێراق رایگەیاند، رێککەوتنەکە کە لە نێوان کۆمپانیای بۆری نەوتی تورکی “بۆتاش” و هەردوو کۆمپانیای بەبازاڕکر دژی نیزام نەوت”سۆمۆ” و کۆمپانیای نیشتمانی نەوت لە لایەنی عێراقییەوە واژۆ کراوە، دوای کۆتاییهاتنی رێککەوتنەکەی پێشوو لە 26ی تەمموزدا هاتووەتە ئاراوە، جەختیشی کردەوە کە دانوستانەکانی نێوان بەغدا و ئەنقەرە سەرکەوتوو بوون لە گەیشتن بە رێککەوتنێک کە بەردەوامبوونی پرۆسەکانی هەناردەکردن لە رێگەی هێڵی جەیهانەوە بۆ ماوەی یەک ساڵی تەواو دڵنیا دەکاتەوە، بەپێی ئەوەی ئاژانسی هەواڵی عێراقی بڵاوی کردووەتەوە.

خودەیر ئاماژەی بەوەشکرد، رێککەوتنە نوێیەکە توانای هەناردەکردنی ئێستا بە 750 هەزار بەرمیل لە رۆژێکدا دیاری دەکات، وتیشی، هەردوو لا لە ماوەی ساڵێکدا کار لەسەر ئامادەکردنی رێککەوتنێکی چوارچێوەیی نوێ دەکەن کە پشت بە نوێکردنەوەی رێککەوتنی ساڵی 1973 دەبەستێت، بە ئامانجی بەرزکردنەوەی توانای هەناردەکردن بۆ 1.5 ملیۆن بەرمیل لە رۆژێکدا.

سەلیم رێکابی، وتەبێژی وەزارەتی نەوتی عێراق بە “بلومبێرگ”ی راگەیاندبوو، رێککەوتنەکە لەگەڵ لایەنی تورکی “کاتییە بۆ ماوەی یەک ساڵ”، بە ئامانجی دڵنیابوون لە بەردەوامبوونی هەناردەکردنی نەوتی خاوی عێراق لە رێگەی بەندەری جیهانەوە، تاوەکو گەیشتن بە رێککەوتنێکی درێژخایەن لە نێوان هەردوو وڵاتدا کە هاوکاری لە پڕۆژەکانی وزەدا لەخۆ بگرێت.

بەغدا هەوڵ دەدات لە هورمز دوور بکەوێتەوە.

ڕکابی زیادتر ووتی: کە ڕێککەوتنەکە توانای هەناردەکردنی سەرەتایی تا 750 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا دەستەبەر دەکات، کە پەیوەستە بە گەڕانەوەی بەرهەمهێنان لە هەرێمی کوردستان بۆ توانای تەواوی خۆی، باشتربوونی دۆخی ئەمنی، و تەواوکردنی کارە لۆجستییە پێویستەکان بۆ گواستنەوەی بڕێکی زیاتری نەوتی باشوور بۆ باکووری عێراق.

ئەم ڕێککەوتنە یەکێک لە دیارترین ڕێڕەوەکانی هەناردەکردنی نەوتی عێراق بەهێز دەکات کە لە دەرەوەی گەرووی هورمزە، لە کاتێکدا بەغدا کار لەسەر هەمەچەشنکردنی دەروازەکانی هەناردەکردن دەکات بۆ پاراستنی رۆشتنی نەوتی خاو و کەمکردنەوەی مەترسییەکانی پەیوەست بە گرژییە هەرێمییەکان، دوای ئەوەی داخستنی گەرووەکە بە شێوەیەکی نیمچە تەواو لە کاتی سەرهەڵدانی جەنگەوە بووەتە هۆی تێکچوونی جووڵەی گواستنەوە و ئاڵۆزکردنی بازاڕەکانی نەوت.

ڕێککەوتنەکە درێژکراوەی پلانێکی فراوانترە کە بەغدا گرتوویەتییەبەر بۆ دووبارە چالاککردنەوەی ڕێڕەوەکانی هەناردەکردنی نەوت لە دەرەوەی کەنداو. وەزارەتی نەوت لە مانگی نیساندا ڕایگەیاندبوو کە بەنیازە هێڵی کەرکوک-جەیهان دووبارە کارپێبکاتەوە بۆ بەرزکردنەوەی تێپەڕینی نەوت لە ڕێگەی تورکیاوە بۆ نزیکەی 600 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا، وەک بەشێک لە ستراتیژییەتێک کە ئامانجی کەمکردنەوەی پشت بەستنە بە ڕێگا دەریاییەکان کە لە گەرووی هورمزدا ڕووبەڕووی مەترسی دەبنەوە.

هەروەها خودەیر ووتی”پەیوەندییە نەوتی و گازییەکان لەگەڵ تورکیا تەنها بە پرۆسەی گواستنەوەی نەوت لە ڕێگەی جیهانەوە سنووردار نین، بەڵکو فراوانتر دەبن بۆ ئاسۆی وەبەرهێنانی فراوانتر، چونکە گفتوگۆی پێشکەوتوو لەسەر وەبەرهێنان و پەرەپێدانی کێڵگەکان لەناو عێراقدا کراوە، جگە لە بەستنی هاوبەشی ستراتیژی لە نێوان کۆمپانیا عێراقی و تورکییەکان لە ئاستی  کەرتەکانی سەرچاوە (دۆزینەوە و دەرهێنان) upstream  کەرتی کۆتایی (پاڵاوتن، دابەشکردن و فرۆشتن) downstream.

لەلای خۆیەوە، عەلی فالح زەیدی سەرۆک وەزیرانی عێراق، ڕێککەوتنەکەی بە “دەستکەوتێکی ستراتیژی گرنگ” وەسف کرد بۆ دڵنیابوون لە بەردەوامبوونی هەناردەکردنی نەوتی عێراق و بەهێزکردنی هاوکاری ئابووری لە نێوان بەغدا و ئەنقەرەدا.

زەیدی لە پۆستێکدا لە پلاتفۆرمی “ئێکس” ڕایگەیاند، کە کۆمپانیا عێراقی و تورکییەکان دەست بە جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکە دەکەن، لە کاتێکدا حکومەتەکانی هەردوو وڵات کار لەسەر تەواوکردنی ڕێککەوتنێکی چوارچێوەیی دەکەن کە کەرتەکانی نەوت و کارەبا و سەرچاوە ئاوییەکان لەخۆ بگرێت، جگە لە بوارەکانی تری هاوکاری کە ئامانجیان بەهێزکردنی بەرژەوەندییە هاوبەشەکان و پشتگیریکردنی گەشەپێدان و سەقامگیرییە.

تورکیا خوازیاری هاوکارییەکی گشتگیرە لە کەرتی وزەدا

درێژیی گشتیی هێڵی کەرکوک-جیهان نزیکەی 986 کیلۆمەترە، لە کاتێکدا توانای تەکنیکییەکەی دەگاتە نزیکەی 1.5 ملیۆن بەرمیل لە ڕۆژێکدا، هەرچەندە تێپەڕینی ڕاستەقینەی نەوت زۆر کەمتر بووە لەم توانایە، چونکە لە مانگی حوزەیراندا نزیکەی 180 هەزار بەرمیل بووە لە ڕۆژێکدا، بەپێی داتاکانی کۆمپانیای بەبازاڕکردنی نەوتی عێراق “سۆمۆ”.

بەغدا هەوڵ دەدات ڕێڕەوی هەناردەکردنی جێگرەوە پەرەپێبدات، لەوانە پڕۆژەی هێڵی بۆری عێراق-ئوردن بۆ بەندەری عەقەبە، و لێکۆڵینەوە لە زیندووکردنەوەی هێڵێکی بۆری کە لە کەرکوکەوە بۆ بانیاس لە سووریا درێژ دەبێتەوە، جگە لە بەکارهێنانی گواستنەوەی وشکانی لە ڕێگەی دیمەشقەوە بۆ هەناردەکردنی بڕێک سووتەمەنی.

عێراق لە مانگی حوزەیراندا داوای درێژکردنەوەی کارکردن بە ڕێککەوتنی ئێستای تایبەت بە هێڵی بۆرییەکەی کردبوو بۆ ماوەی لانی کەم یەک ساڵ، بە ئامانجی ڕەخساندنی کاتی زیاتر بۆ هەردوو لا تاوەکو گفتوگۆ لەسەر ڕێککەوتنێکی نوێ بکەن بۆ ڕێکخستنی هەناردەی نەوت لەم ڕێڕەوەوە.

ئەم هێڵە گرنگییەکی زۆری بۆ عێراق هەیە، چونکە دەروازەیەکی زیندووە بۆ نزیکەی 450 هەزار بەرمیل لە ڕۆژێکدا لە نەوتی هەرێمی کوردستان ( لەکاتی ئاسایی نەوەی بەرهەمهێنان)، جگە لە نزیکەی 75 بۆ 100 هەزار بەرمیل لە نەوتی کەرکوک، کە ئەمەش  زیاتر لە 10%ی هەناردەی نەوتی وڵات پێکدەهێنێت.